Michał Zembrzuski : GŁUPOTA I JEJ FORMY WEDŁUG ŚW. TOMASZA Z AKWINU

 

Przysłowie łacińskie

stultorum plena sunt omnia może być przetłumaczone, jako głupich

nie sieją

1. Jednak w dosłownym brzmieniu wyraża ono stwierdzenie, że głupich pełno jest

wszędzie i że ich liczba jest niezmierzona. To powiedzenie jest bliskie sformułowaniu z „Księgi

Koheleta (Eklezjastesa)”: „Głupich jest liczba nieskończona -

stultorum infinitus est numerus”2.

Zdanie to Tomasz z Akwinu w różnych swoich dziełach przywołuje dziewiętnaście razy

podkreślając stosunkowo niewielką liczbę osób mądrych w przeciwieństwie do niezliczonej

rzeszy głupców

3. Dla zobrazowania można przywołać trzy teksty Akwinaty:

1) „Jak powiada Salomon, «liczba głupców jest nieskończona» i tylko w nielicznych rozum panuje

doskonale. Toteż u większości ludzi skłonności wynikające z ciał niebieskich osiągają swój skute

Zob. C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1973, s. 215. To powiedzenie może być także

przetłumaczone jeszcze inaczej: „wszystko jest pełne głupoty”. Zob. A. Toczyłowski,

Przysłowia łacińskie,

Warszawa 1997, s. 58.

2

Por. przekład J. Wujka, Księga Eklezjastesa 1, 15: „To, co krzywe trudno się prostuje, a głupich jest

niezmierzona liczba (głupich jest poczet niepoliczony)”. Biblia Tysiąclecia zupełnie nie oddaje tego

fragmentu (Koh 1, 14-15): „Widziałem wszelkie sprawy, jakie się dzieją pod słońcem. A oto: wszystko

marność i pogoń za wiatrem. To co krzywe, nie da się wyprostować, a czego nie ma, tego nie można liczyć”.

3

To stwierdzenie: Stultorum infinitus est numerus można znaleźć u Akwinaty m. in. w: Super Sent., lib. 4 d.

44 q. 3 a. 2 qc. 3 arg. 3;

S. Th. I, q. 63 a. 9 arg. 2; S. Th. II-II, q. 60 a. 4 arg. 1; S. Th. II-II, q. 73 a. 2 ad 2; De

veritate

, q. 22 a. 9 ad 2; De malo, q. 1 a. 3 arg. 17; De virtutibus, q. 3 a. 1 arg. 8; De sortibus, cap. 4; Super

Psalmo

21 n. 10; Super Psalmo 39 n. 3; Super Psalmo 39 n. 6; Super Mt. cap. 7, l. 2; Super Mt., cap. 24, l. 1;

Super Mt

 

., cap. 26, l. 6; Super Ioh., cap. 5, l. 1; Super Ioh., cap. 6, l. 8; Super Ioh., cap. 10, l. 5; Super Ioh., cap.

21, l. 2;

Super ad Titum, cap. 1, l. 3.

4

De sortibus, cap. 4. „Et quia stultorum secundum Salomonem infinitus est numerus, in paucis autem

perfecte ratio dominatur, ut in pluribus hominum inclinationes caelestium corporum sortiuntur effectum”.

2

2) „Glossa nie twierdzi, że wszyscy ludzie są obmówcami, ale że prawie wszyscy, a to dlatego, że

«głupich jest poczet nieprzeliczony», jak powiada Pismo św. mało zaś jest takich, którzy kroczą drogą

zbawienia”

5;

3) „Ale tylko mądrzy ludzie, których w porównaniu z głupimi jest niewielu, bo «głupich jest liczba

nieskończona», według

Eklezjastesa, sprzeciwiają się cielesnym skłonnościom”6.

To zdanie Koheleta wskazuje nie tylko, że głupcy istnieją w niepoliczonej liczbie, ale

także może oznaczać, że istnieją w różnych kategoriach jakościowych, istnieją pod różnymi

postaciami i formami. Jedne z nich z pewnością mogą być nieszkodliwe, inne zaś złe albo

grzeszne (włącznie z grzechem śmiertelnym), a są i takie, które mogą być nieświadome a więc i

niezawinione. Tomasz z Akwinu w swoich dziełach, ilekroć wypowiada się na temat głupoty (jak

również mądrości), odwołuje się do fragmentów Pisma Świętego. I nie chodzi tu tylko o poziom

werbalny, gdyż przywołując i komentując autorytet Biblii tworzy obraz głupoty na wskroś

teologiczny, wertykalny.

W

Słowniku podstawowych pojęć teologicznych można znaleźć taką definicję głupoty:

„Głupota jest przeciwieństwem mądrości. Posiada ona swoje stopnie: od nieroztropności

aż po grzeszność. Biblia mówi o głupocie rzeczywistej i pozornej.

Mądry syn radością

 

ojca, strapieniem matki syn głupi

 

(Prz 10, 1). Głupim jest mężczyzna, który daje się

uwieść kobiecie (Prz 7, 1-23). Głupimi są ludzie, którzy polegają na swych bogactwach

(Łk 12, 20), nie uznają wymagań Bożych (Mt 25, 10-13), nie rozpoznają

z dóbr

 

widzialnych tego, który jest

 

(Mdr 13, 1) i podają się za mądrych, stali się głupimi (Rz1, 22).

Głupota według Biblii mierzy się moralnym postępowaniem człowieka i jego relacją do

celu ostatecznego, a nie upośledzeniem umysłu (mózgu). [...] Mądrość świata, jeżeli nie

uznaje Boga lub przeciwstawia się Jego zbawczemu dziełu, jest głupstwem.

Konsekwentnie ten, kto zamyka się w świecie doczesnym i w nim jedynie pokłada

nadzieję, jest głupim. Ten natomiast, kto wyrzeka się wszystkiego, aby mieć wszystko i

traci życie, aby zyskać życie, nie jest głupim. Jest on mądry wobec Boga, chociaż może

uchodzić za głupiego przed światem”

7.

5

S. Th. II-II, q. 73, a. 2, ad 2. „Ad secundum dicendum quod Glossa illa non dicit quod detractio in toto

genere humano inveniatur, sed addit, paene. Tum quia

stultorum infinitus est numerus, et pauci sunt qui

ambulant per viam salutis”.

6

De veritate, q. 22 a. 9 ad 2. „Non autem resistunt nisi sapientes corporalibus inclinationibus, qui sunt

pauci respectu stultorum: quia

stultorum infinitus est numerus, Eccle. I, 15”.

7

E. Ozorowski, Słowniku podstawowych pojęć teologicznych, Warszawa 2007, s. 91 – 92. Doskonale to

oddał Jan Paweł II w encyklice

Fides et ratio II, 18: „Głupiec bowiem łudzi się, że posiada rozległą wiedzę,

ale w rzeczywistości nie potrafi skupić uwagi na sprawach istotnych. Nie pozwala mu to zaprowadzić ładu

we własnym umyśle (Prz 1, 7) ani przyjąć właściwej postawy wobec samego siebie i najbliższego

otoczenia. Gdy wreszcie posuwa się do stwierdzenia, że

Boga nie ma (Ps 14, 1), ujawnia z całkowitą

www.katedra.uksw.edu.pl

3

Takie określenia można znaleźć również u Tomasza z Akwinu w ostatnich trzech

kwestiach

Traktatu o miłości, gdzie omówiona i uporządkowana jest relacja między sapientia

 

saeculi

 

i stultitia mundi. Te fragmenty z II-II części Summy Teologicznej pozwalają na utworzenie

jednego obrazu głupoty u Tomasza, mimo tego, że ona sama może przybierać różne oblicza,

różne formy (jedna

in se, wiele per accidens). Omówienie jej istoty pozwala na uchwycenie jej

odmian i przypadków. Oczywiście nie można poprzestać tylko na wyliczeniu form, należy

również wskazać na środek, który zdaniem Tomasza byłby

remedium – lekarstwem

prowadzącym do mądrości wbrew przysłowiu „na głupotę nie ma lekarstwa”.

 

2. Określenie głupoty

 

Akwinata w określając to, czym jest głupota stawia trzy pytania: 1. czy głupota

przeciwstawia się mądrości; 2. czy głupota jest grzechem; 3. czy głupota jest córką rozpusty. Tak

postawione pytania pozwalają najpierw na dialektyczne ustalenie zakresu pojęcia głupoty,

podkreślenie jej moralnego znaczenia, przez wskazanie w jakim sensie należy mówić o głupocie

jako o grzechu, a wreszcie pozwalają na zaliczenie głupoty do jednego z siedmiu grzechów

głównych (

vitium capitale).

Definicja głupoty u Tomasza ma charakter genetyczny, to znaczy wskazuje on na

pochodzenie słowa – powołuje się tutaj na

Etymologie Izydora z Sewilli. Określenie stultitia

 

pochodzi od łacińskiego

stupor oznaczającego odrętwienie, nieczułość, martwość,

zatwardziałość

8. Dla przeciwstawienia źródła pojęcia głupoty Tomasz przedstawia źródłosłów

terminu mądrość. Pochodzi ono (

sapienita) od słowa sapor oznaczającego: smak, zapach a w

kontekście już filozoficznym – zdolność sądzenia

9. Mądrość i głupota zostają przeciwstawione

poprzez podkreślenie odrębnej genezy ich pojęć. Odwołanie do Izydora decyduje o charakterze

tych definicji

10:

jasnością jak znikoma jest jego wiedza i jak daleko mu jeszcze do pełnej prawdy o rzeczach, o ich

pochodzeniu i przeznaczeniu”.

8

Zob. A. Jougan, Słownik kościelny łacińsko-polski, Miejsce Piastowe, 1948, s. 575.

9

Zob. tamże, s. 537.

10

Izydor z Sewilli, Ethymologiarum sive originum 10, 240. „Sapiens dictus a sapore; quia sicut gustus aptus

est ad discretionem saporis ciborum, sic sapiens ad dinoscentiam rerum atque causarum; quod

unumquodque dinoscat, atque sensu veritatis discernat. Cuius contrarius est insipiens, quod sit sine

sapore, nec alicuius discretionis vel sensus”. (10, 247) „Stultus est qui per stuporem non movetur iniuria;

saevitiam enim perfert nec ultus est, nec ulla ignominia commovetur dolore”. Warto zwrócić uwagę, że ten

brak poruszenia u osób głupich u Izydora ma inny charakter niż u Tomasza. U Izydora to odrętwienie

www.katedra.uksw.edu.pl

4

SAPIENTIA STULTITIA

Sapiens dictus est a sapore, quia sicut

gustus est aptus ad discretionem saporis

ciborum, sic sapiens ad dignoscentiam rerum

atque causarum

Stultus est qui propter stuporem non

movetur

Mądry nazwany jest takim od smaku,

bo jak zmysł smaku jest zdolny rozróżnić smak

potraw tak mądry wyczuwa różnicę w

rzeczach i przyczynach

Głupim jest człowiek, który zdrętwiał

do tego stopnia, że stał się nieruchliwy

Takie użycie słów ukazuje celowość postępowania Akwinaty, chce bowiem podkreślić

przeciwieństwo mądrości i głupoty. W innym fragmencie

Summy Teologicznej Akwinata inaczej

wyjaśnia źródłosłów pojęcia mądrości, mianowicie: „mądrość (

sapientia) to smaczna wiedza”,

jednak jego zdaniem, jest to tylko określenie mające źródłosłów łaciński i „nie zgadza się z

grecką nazwą mądrości, a zapewne i z nazwami innych języków”

11.

Ważne jest jednak to, że Tomasz odróżnia głupotę od „tępoty” (

fatuitas). Różnica ta jest

ważna z tego względu, że precyzuje pojęcie głupoty:

„Głupota różni się od tępoty, jak Izydor tamże mówi, gdyż głupota wnosi w serce

ciemnotę (

hebetudo), a w zmysły otumanienie (obtusio), gdy tępota całkowicie pozbawia

człowieka zmysłu duchowego”

12.

Sformułowanie to ma doprowadzić do wniosku będącego pewną gradacją jeżeli chodzi o

wydawanie sądów o rzeczywistości. Człowiek mądry to ten, który posiada zmysł duchowy,

patrzy na rzeczywistość dostrzegając w niej różnice i jej przyczyny a do tego zdolność tą jest

„delikatna i wyostrzona zarazem (

subtilem ac perspicacem)”. Człowiek tępy, to jest ten, kto jest

wiąże się z niewzruszonością na zniesławienie i krzywdę. Tomasz mówi o tym w odpowiedzi na zarzut

trzeci (

S. Th. II-II, q. 46, ad 3) odróżniając człowieka tępego od „zupełnie głupiego” (stupidus): „człowiek

jest wprost tępy we wszystkim, jak to ma miejsce u ludzi chorych umysłowo (

amentibus), którzy nie zdają

sobie sprawy z tego, co to jest krzywda. To jest objawem głupoty bezwzględnej”.

11

S. Th. II-II, q. 45, a. 2, ad 2. „Quod non videtur, quia talis expositio non convenit nisi secundum nomen

quod habet sapientia in Latina lingua. In Graeco autem non competit; et forte nec in aliis linguis”.

12

S. Th. II-II, q. 46, a. 1, co.

www.katedra.uksw.edu.pl

5

całkowicie pozbawiony tej zdolności

13. Natomiast człowiek głupi, jest tym, który posiada tę

umiejętność, ale jest ona osłabiona (

hebetatum). W ten sposób mądrość przeciwstawia się

głupocie, natomiast tępota jest brakiem mądrości. Odnośnie pytania pierwszego pozostaje

wyjaśnienie tego, czy przeciwieństwo mądrości w postaci głupoty jest tym samym, co

niemądrość (nierozumność –

insipiens). Odpowiedź Tomasza jest twierdząca, to znaczy zarówno

człowiek głupi (

stultus), jak i nierozumny (insipiens) nie mogą „zdobyć się na wydanie sądu co do

przyczyny najwyższej”

14.

Istotną kwestią jest zestawienie i relacja między czterema określeniami, które nazywa

Tomasz mądrością dobrą i mądrością złą:

 

SAPIENTIA SAECULI

 

(TERRENA) –

MĄDROŚĆ ŚWIATA (ziemska)

„Mądrość ziemska jest tą, która

oszukuje, i która czyni człowieka głupim w

oczach Bożych” S. Th. II-II, q. 46, ad 3.

 

SAPIENTIA DEI –

 

MĄDROŚĆ BOŻA

„Człowiek nie smakuje sobie w

rzeczach ziemskich, lecz w niebieskich, co jest

dowodem głupoty światowej, ale zarazem

mądrości Bożej” S. Th. II-II, q. 46, a. 1, ad 4.

 

STULTITIA APUD DEUM –

 

GŁUPOTA W

OCZACH BOGA

„mądrość ziemska jest tą, która czyni

człowieka głupim w oczach Bożych” S. Th. II-II,

q. 46, ad 3.

 

STULTITIA MUNDI –

 

GŁUPOTA W

OCZACH ŚWIATA

„Jest jakaś dobra głupota

przeciwstawna złej mądrości, dzięki której

człowiek gardzi rzeczami ziemskimi”. S. Th. IIII,

q. 46, a. 1, ad 2.

„Mądrość zła” jest tą, która za swój cel ostateczny (a więc swoje szczęście) uznaje dobra

ziemskie, natomiast „dobra mądrość” przeciwstawia się jej i jest wyrazem pogardy dla świata

ziemskiego. „Dobra mądrość” zostanie utożsamiona z „dobrą głupotą”, jednak „zła mądrość” nie

będzie miała w tekstach Tomasza odpowiednika w postaci „złej głupoty”, co prawdopodobnie

dla Tomasza byłoby zwykłym pleonazmem.

13

Tamże. „Nam fatuus caret sensu iudicandi”. Wydaje się, że ten sąd może dotyczyć władzy osądu

myślowego, która: 1. jest zmysłem; 2. ma organ zmysłowy (czyli podlega w sposób niezawiniony

uszkodzeniu); 3. wydaje sądy o rzeczywistości zmysłowej.

14

S. Th. II-II, q. 46, a. 1, ad 1. „Stultus quando patitur defectum in sententia iudicii quae attenditur

secundum causam altissimam”.

www.katedra.uksw.edu.pl

6

Zagadnienie drugie dotyczące tego, czy głupota jest grzechem Tomasz rozwiązuje

odróżniając dwa rodzaje odrętwienia w wydawaniu sądów:

1. którego przyczyną są czynniki organiczne (cielesne), co zachodzi u ludzi chorych

umysłowo;

2. którego przyczyną jest „zanurzenie swego zmysłu w rzeczach ziemskich, przez co jego

zmysł staje się niezdolny do pojmowania rzeczy boskich”

15.

Pierwszy rodzaj odrętwienia nie powoduje żadnej winy, a więc i grzechu, natomiast

drugi rodzaj jest zależny od człowieka i powoduje grzech. Interesujący jest tutaj przykład jaki

przywołuje Tomasz: „jest z tym podobnie jak z człowiekiem, któremu nie smakują rzeczy

słodkie, bo jego zmysł smaku doznał zepsucia”. Podobny przykład można znaleźć w

Traktacie o

 

szczęściu

 

, gdzie mowa jest o tym na czym polega szczęście a szczególnie o tym, czy zawiera się w

bogactwie:

„Wszystkie rzeczy materialne są posłuszne pieniądzom, gdy patrzy się na masę ludzi

głupich, znających jedynie dobra materialne, które mogą zdobyć za pieniądze. Lecz przecież w

sądzie o ludzkich dobrach nie można opierać się na zdaniu głupców, lecz na zdaniu ludzi

mądrych, tak jak w sądzie o tym, co jest smaczne, należy opierać się na zdaniu tych, którzy mają

dobry zmysł smaku”

16.

To zdanie sugeruje, że szczęście z pewnością nie zawiera się posiadaniu bogactw (nie

zawiera się w środkach), lecz jest sytuowane w celu ostatecznym. Jednakże w tym zdaniu mamy

sugestię, dotykającą problematyki gustu i smaku. Truizmem bowiem wydaje się stwierdzenie:

de

 

gustibus non est disputandum

 

, jednak Tomasz stawia je pod znakiem zapytania. Otóż pojawia się

wątpliwość, czy sformułowanie to można także odnosić do ludzi chorych, czy też tych, którzy

mają „spaczony” gust. Jak się wydaje perspektywa w której należy ten problem rozpatrywać

musi odnosić się bezpośrednio do prawdy. W

Komentarzu do Etyki Akwinata wyraża się

następująco:

„Podobnie bowiem smak gorzki i słodki według prawdy wydają się oceniane tym, którzy

mają zmysł smaku w dobrej dyspozycji. Ciepłą wodę ocenią dobrze ci, którzy mają zmysł dotyku

15

S. Th. II-II, q. 46, a. 2, co. „Uno modo, ex indispositione naturali, sicut patet in amentibus. Et talis stultitia

non est peccatum. Alio modo, inquantum immergit homo sensum suum rebus terrenis, ex quo redditur

eius sensus ineptus ad percipiendum divina”.

16

S. Th. I-II, q. 2, a. 1, ad 1. „Omnia corporalia obediunt pecuniae, quantum ad multitudinem stultorum, qui

sola corporalia bona cognoscunt, quae pecunia acquiri possunt. Iudicium autem de bonis humanis non

debet sumi a stultis, sed a sapientibus, sicut et iudicium de saporibus ab his qui habent gustum bene

dispositum”.

www.katedra.uksw.edu.pl

7

w dobrej dyspozycji, podobnie i ciężar dobrze ocenią ci, którzy posiadają sprawność fizyczną w

dobrej dyspozycji. Tym zaś, którzy są słabi fizycznie nawet przedmiot lekki wydaje się ciężki”

17.

Przy zagadnieniu „grzechu” głupoty Tomasz wskazuje, że nikt nie chce być głupim, co

może miałoby związek ze stwierdzeniem, że każdy z natury pragnie dobra, jednak nie znaczy to,

że nie można chcieć tego, co prowadzi do głupoty. Podobnie bowiem jak człowiek rozpustny nie

chce popełnić czynu grzesznego jako takiego, to jednak chce przyjemności przez co popełnia

grzech. „Wprawdzie nikt nie chce być głupim, to jednak chce tego, co do głupoty prowadzi,

mianowicie oderwania swego zmysłu od rzeczy duchowych i zanurzenie go w ziemskich. To

samo zachodzi w innych grzechach”

18. Wydaje się, że uzasadniony byłby wniosek, że będzie to

specyfika wszystkich grzechów, że towarzyszy im głupota. Aczkolwiek „grzech” głupoty wiąże

się także z łamaniem przykazań (

praeceptis) nakazujących kontemplację prawdy19.

Według Tomasza głupota jako grzech jest córką rozpusty (

filia luxuriae). Postępuje tutaj

za Grzegorzem Wielkim i jego dziełem

Moralia (31, 45):

„Tak więc Grzegorz wylicza między córkami rozpusty dwie rzeczy przynależne do

głupoty: «znienawidzenie sobie Boga (

odium Dei) i zniechęcenie (desperationem) w stosunku do

życia przyszłego», czym jakby dzielił głupotę na dwie części”

20.

Dotykamy tutaj problemu uczuć i wielkości zmian jakie zachodzą pod wpływem

przyjemności. Są one tak duże, że „zanurzenie” poznania zmysłowego w cielesnej przyjemności

pochłania duszę w najwyższym stopniu, przez co człowiek nie potrafi wytworzyć właściwego

sądu o rzeczywistości duchowej. Rozkosz (

luxuria) nie jest tożsama z przyjemnością, lecz jest

związana z rządzami cielesnymi, a określa się nią także „przesadę” (

excessum) w innych

dziedzinach

21. Wydaje się, że zagadnienie zniechęcenia w stosunku do życia przyszłego wiąże się

w ogóle z kwestią rozpaczy. M. Gogacz w

Traktacie o rozpaczy pisze:

17

Sententia Ethic., lib. 3, cap. 10, l. 6. „Similiter etiam amara et dulcia secundum veritatem videntur illis qui

habent gustum bene dispositum, et calida his qui habent tactum bene dispositum, et gravia bene

diiudicant illi, qui habent virtutem corporalem bene dispositam. his enim qui sunt debiles etiam levia

videntur gravia”.

18

S. Th. II-II, q. 46, a. 2, ad 2. „Ad secundum dicendum quod quamvis stultitiam nullus velit, vult tamen ea

ad quae consequitur esse stultum, scilicet abstrahere sensum suum a spiritualibus et immergere terrenis.

Et idem etiam contingit in aliis peccatis”.

19

Por. S. Th. II-II, q. 16, a. 2 co. Przykazania te dotyczą wiedzy pojętności: zdobycie wiedzy i uczenie się;

używanie wiedzy przez medytację; utrwalanie wiedzy.

20

S. Th. II-II, q. 46, a. 3, ad 1. „Unde Gregorius duo numerat inter filias luxuriae quae pertinent ad

stultitiam, scilicet odium Dei et desperationem futuri saeculi, quasi dividens stultitiam in duas partes”.

21

Zob. A. Andrzejuk, Słownik terminów, s. 207.

www.katedra.uksw.edu.pl

8

„Izolacja w postaci negacji to nieczułość. Jest to bowiem wciąż stan emocji oddzielonych,

osobnych, biernych. Jest to machnięcie ręką na wszystko, co zewnątrz i wewnątrz człowieka,

brak reagowania na siebie i ludzi. [...] Pierwszą postacią wygasania w człowieku potrzeby pracy

jest zaniedbanie intelektu i narastanie ignorancji [...] Wprowadza się właśnie w stan niewiedzy.

Buduje mur smutku, który go izoluje, sądząc, że chroni się przed innymi i przed sobą. [...] Intelekt

nie pracuje zagłodzony brakiem informacji, które wywołują myślenie. Gaśnie myślenie. Intelekt

przestaje działać. Wola nie pracuje pozbawiona wpływu intelektu, który nie jest zasilany

wiedzą”

22.

Tomasz w

Traktacie o wierze i nadziei stawia pytanie o to, czy ślepota umysłowa i

otępienie zmysłów są powodowane przez grzechy cielesne. Wskazuje on najpierw, że doskonałe

poznanie intelektualne polega na abstrakcji od wyobrażeń. Człowiek im mniej się nimi posługuje

w poznaniu, tym jego działanie intelektu jest swobodniejsze (za Anaksagorasem – rozum musi

być niezależny, by mógł rozkazywać). Z wad cielesnych obżarstwo i rozkosz fizyczna powodują

największe zmiany uczuciowe, przez co nazywane są rozpustą i „najlepiej przykuwają uwagę

człowieka ku rzeczom cielesnym, czego następstwem jest osłabienie jego działania w sferze

intelektualnej”

23. J. Salij podkreśla, że „zamknięcie się” w rzeczach ziemskich stanowi niemal ich

obrazę. „Przecież wszystko, co ziemskie, pochodzi od Boga i jest wielorako otwarte ku swojemu

Stwórcy. Otóż głupota na tym polega, że człowiek chciałby niejako pozbawić rzeczy ziemskie ich

godności stworzeń Bożych i traktuje je tak, jak gdyby rzeczy ziemskie nie były przeniknięte

żadnym światłem ponadczasowym”

24.

Tomaszową koncepcję głupoty można zatem określić przez następujące punkty:

1. głupota jest przeciwieństwem mądrości

2. głupota jest odrętwieniem, osłabieniem władzy sądzenia

3. głupota jest zatrzymaniem się tylko na rzeczywistości zmysłowej

4. głupota dotyczy wydawania sądów o przyczynach i zasadach

5. głupota dotyczy wydawania sądów o przyczynie najwyższej (przyczyny mało ważne

nie stanowią o głupocie)

6. mądrość ziemska utożsamia się ze złą mądrością (jest tą, która oszukuje), a więc

głupotą.

22

M. Gogacz, Ciemna noc miłości, Warszawa 1985, s. 96-100.

23

S. Th. II-II, q. 15, a. 3, co. „ Et ideo per haec vitia intentio hominis maxime applicatur ad corporalia, et per

consequens debilitatur operatio hominis circa intelligibilia”.

24

J. Salij, Eseje tomistyczne, Poznań 1998, s. 50.

www.katedra.uksw.edu.pl

9

7. głupota jest grzechem (nikt nie chce być głupi, ale chcemy tego, co do głupoty

prowadzi – stąd mądrość jest pryncypium etyki chronienia osób)

8. głupota powstaje przez rozpustę (pod wpływem uczuć płynących z rozkoszy i

obżarstwa)

9. głupota przeciwstawia się przykazaniom nakazującym kontemplację prawdy.

 

3. Rodzaje głupców.

 

U Tomasza pojawia się aż dwadzieścia trzy formy głupoty. J. Dobrowolski w swej pracy

 

Filozofia głupoty

 

tak referuje tę wielość jej przejawów:

„Zachodzi wiele rozmaitych przejawów głupoty. Drobnych i ogromnych, chwilowych i

trwałych, prostych i skomplikowanych, zabawnych i potwornych. Istnieje głupota w

myśleniu i decydowaniu: głupie pomysły, bezzasadne skojarzenia i wnioskowania,

sofizmaty, nietrafne analogie, nieskoordynowane ciągi myślowe, błędy logiczne,

niedorzeczne identyfikacje i kategoryzacje, nieporozumienia, komunały, stereotypy,

absurdalne teorie i ideologie, wadliwe procedury, nietrafne zarządzenia, rutynowy

bezwład, rozwlekła gadanina, i tym podobne zjawiska. Istnieją głupie zachowania,

uczucia, obyczaje, prawa, instytucje i urządzenia. Głupie wydarzenia i przedmioty.

Absurdy i ślepe zaułki postępu cywilizacyjnego”

25.

Tę różnorodność form również podkreśla piewca głupoty, autor jej pochwały (

Moriae

 

encomium

 

) – Erazm z Rotterdamu. Szczególnie gdy opisuje sytuację jej powstania i towarzyszek.

Według Erazma głupota poczęła się z boga bogactwa Plutona i nimfy Neotety (młodości),

urodzona w Arkadii posiadała orszak służebnic, do których należały: miłość własna (Filantia),

pochlebstwo (Kolakia), zapomnienie (Lete), lenistwo-pogarda dla pracy (Mizoponia), rozkosz

(Hedone). A zdanie Erazma o wielości, mimo tego, że szydercze i kpiące wskazuje właśnie na

nieskończony orszak „Pani głupoty”: „ja uważam, że tyle mam posągów, ilu jest ludzi, którzy

choćby nawet nie chcieli, jako żywy mój obraz po świecie się noszą”

26. U Tomasza można

wyróżnić 23 postacie głupoty na które zwraca uwagę L. J. Lauand w swoim artykule:

Fools in

 

Aquinas’s analysis

 

:27

25

J. Dobrowolski, Filozofia głupoty, Warszawa 2007, s. 12.

26

Erazm z Rotterdamu, Pochwała głupoty, Warszawa 2001, s. 86.

27

Por. L. J. Lauand, Fools in Aquinas’s analysis, Quodlibet Journal, vol. 3, nr. 1, 2001.

www.katedra.uksw.edu.pl

10

1.

asinus (iumentum) – osioł, przen. głupiec

·

„Osioł wydaje się być bez rozumu, ponieważ w jego intelekcie zawiera się zaprzeczenie

rozumu i w ten sposób określana jest jego różnica gatunkowa”

28;

·

„Ponieważ osioł jest zwierzęciem głupim, stąd nazywa się osłem, ponieważ jest

bezmyślny, tak jak człowiek bezmyślny”

29;

·

Skoro byłby zaopatrzony w światło rozumu, tak jak człowiek jest określony przez honor,

nie chciałby owego światła rozumu podobny jest do osła nierozumnego i dlatego czyni tak jak

osioł”

30.

2.

cataplex

 

·

„Ten, kto zbyt obficie wszystkiego się wstydzi nazywany jest cataplex, to znaczy głupi,

zaś ten, kto w ogóle niczego się nie wstydzi nazywany jest bezwstydnikiem”

31.

3.

credulus – łatwowierny, ufny

·

„Łatwowierność oznacza wadę, ponieważ jest określeniem nadmiaru w wierze, tak jak to,

że ktoś jest pijakiem, wskazuje na nadmiar w piciu. Kto natomiast wierzy Bogu, nie przekracza

miary w zawierzeniu, gdyż jego wiara nigdy nie może być zbyt wielka”

32.

4.

demens (amens) – nierozumny, niepoczytalny, głupi

·

„Według wspomnianej opinii nie ma zła w demonach inaczej niż przez bezrozumny

gniew, bezmyślną żądzę, groźne urojenia. Mówi zaś bezmyślna żądza i bezrozumny gniew,

ponieważ pożądanie niczego nie dodaje do rozumu, gniew zaś dodaje, lecz niedoskonałość”

33;

28

Super Sent., lib. 1 d. 8 q. 4 a. 1 ad 1. „Asinus autem dicitur sine ratione esse, quia in intellectu ejus

includitur negatio rationis, et per hoc determinatur secundum differentiam propriam”.

 

29

 

 

Super Mt.

, cap. 21, l.1.

30

Super Psalmo., cap. 48, l. 10. „Cum esset praeditus lumine rationis, sicut homo in honore constitutus,

noluit illo

lumine regi, assimilatus est jumentis insipientibus, et ideo facit sicut jumenta…”

31

Sententia Ethic., lib. 2 l. 9 n. 11. „Ille autem qui superabundat, ut de omnibus verecundetur, vocatur

 

cataplex

 

, id est stupidus. Ille autem qui deficit, vel nihil verecundatur vocatur inverecundus”.

32

De veritate, q. 14 a. 10 ad 6. “Quod esse credulum in vitium sonat, quia designat superfluitatem in

credendo, sicut esse bibulum superfluitatem in bibendo. Ille autem qui credit Deo, non excedit modum in

credendo, quia ei non potest nimis credi; unde ratio non sequitur”.

33

In De divinis nominibus, cap. 4 l. 19. „Secundum ergo praedictam opinionem, malum in Daemonibus non

est aliud quam

furor irrationabilis et demens concupiscentia et phantasia proterva. Dicit autem: demens

 

concupiscentia, furor irrationabilis

 

, quia concupiscentia nihil attendit ad rationem; furor autem attendit,

sed imperfecte, ut supra dictum est.

www.katedra.uksw.edu.pl

11

·

„Jak wprost szalonym głupcem byłby więc ten, kto by utrzymywał, że twierdzenia

filozofów są fałszywe, dlatego że on ich nie może pojąć, tak jeszcze większym głupcem jest

człowiek, który podejrzewa, że rzeczy objawione przez Boga za pośrednictwem aniołów są

fałszywe, dlatego że nie można ich zbadać rozumem”

34.

5.

fatuus – tępy, głupiec, błazen, kiep, dureń

·

„Tępota całkowicie pozbawia człowieka zmysłu duchowego [...] człowiek tępy

pozbawiony jest zmysłu sądzenia”

35.

6.

grossus – gruby, duży, niedojrzały, nieociosany, prostacki

·

„Niektórzy zaś mają intelekt niedojrzały i opieszały, inni zaś wyostrzony [...] Leniwi i

grzeszący nie dostrzegają głosu inaczej niż tylko poprzez dźwięk i dlatego są nazywani synami

błyskawicy”

36.

7.

hebes – przytępiony, tępy, zmęczony, słaby, ograniczony, prostacki, gnuśny, osłupiały

·

„Tępota przeciwstawia się bystrości. Bystrym zaś jest ten, co ma wnikliwy umysł; stąd

też tępym zwiemy tego, co ma zakutą pałę, niezdatną do wnikania. Obrazowo zaś mówimy o

cielesnym zmyśle, że wnika do sedna, gdyż dosięga swój przedmiot z pewnej odległości, albo gdy

może dostrzec w przedmiocie, jakby wnikając, nawet to, co najmniejsze i dogłębne. Stąd też, w

sferze cielesnego (poznania), ten ma bystry zmysł n kto może dostrzec coś odległego wzrokiem,

słuchem, powonieniem; i na odwrót, ten jest tępego zmysłu, kto dopiero dostrzega coś wielkiego

i to z bliska. Otóż na podobieństwo zmysłu cielesnego mówimy także o zmyśle w poznaniu

umysłowym; jak mówi (Filozof), zmysł ten dotyczy pierwszych (zasad) i końcowych

(wniosków), podobnie, jak zmysł (cielesny) dotyczy poznawania przedmiotów zmysłowych,

które stanowią punkt wyjściowy poznania”

37.

34

Contra Gentiles, lib. 1 cap. 3 n. 5. „Sicut igitur maximae amentiae esset idiota qui ea quae a philosopho

proponuntur falsa esse assereret propter hoc quod ea capere non potest, ita, et multo amplius, nimiae

stultitiae est homo si ea quae divinitus Angelorum ministerio revelantur falsa esse suspicatur ex hoc quod

ratione investigari non possunt”.

35

S. Th. II-II, q. 46, a. 1, co.

36

Super Io., cap. 12, l. 5.

37

S. Th., II-II, q. 15, a. 2, co. „Hebes acuto opponitur. Acutum autem dicitur aliquid ex hoc quod est

penetrativum. Unde et hebes dicitur aliquid ex hoc quod est obtusum, penetrare non valens. Sensus autem

corporalis per quandam similitudinem penetrare dicitur medium inquantum ex aliqua distantia suum

obiectum percipit; vel inquantum potest quasi penetrando intima rei percipere. Unde in corporalibus

dicitur aliquis esse acuti sensus qui potest percipere sensibile aliquod ex remotis, vel videndo vel

audiendo vel olfaciendo; et e contrario dicitur sensu hebetari qui non percipit nisi ex propinquo et magna

sensibilia. Ad similitudinem autem corporalis sensus dicitur etiam circa intelligentiam esse aliquis sensus,

www.katedra.uksw.edu.pl

12

8.

idiota – 1. niewtajemniczony w jakąś sztukę lub umiejętność, nieświadom,

niewykształcony, nieuczony, bez znawstwa, laik, partacz; 2. niedołężny, głupowaty

·

„Idiotą nazywa się tego, kto zna tylko język kraju w którym się urodził. [...] Jeżeli chodzi o

modlitwę prywatną, to ten byłby idiotą, kto odmawiając Psalmy lub modlitwę Pańską,

nierozumiał tego, co mówi, to znaczy słów modlitwy”

38.

·

„Wobec tego wszystkiego poruszony mocą powyższych powodów, a nie siłą broni ani

obietnicą rozkoszy i co najbardziej godne podziwu, pośród ucisku prześladowań, nieprzeliczony

tłum nie tylko ludzi prostych, ale i najuczeńszych zgromadził się przy wierze chrześcijańskiej w

której uczy się prawd przewyższających wszelki rozum ludzki, gdzie się poskramia rozkosze

cielesne i w której poucza się o marności wszystkiego co jest w świecie”

39.

·

„Należy jednak wiedzieć, że uwaga w modlitwie może być trojaka. Pierwsza. odnosi się

do słów, by w nich nie zbłądzić, druga do znaczenia słów, a trzecia do celu modlitwy, którym jest

Bóg, oraz do rzeczy, o którą ktoś się modli. Ta ostatnia uwaga jest najbardziej niezbędna. Mogą ją

posiadać także ludzie bez wykształcenia. Uwaga ta niekiedy wznosi myśl człowieka ku Bogu z

takim nagięciem, że zapomina o wszystkich innych rzeczach, jak to zauważył Hugo od św.

Wiktora”

40.

9.

imbecillis – wątły, słaby, znikomy, nierozwinięty

·

„Można podać cztery przyczyny dla których ludzie stwarzają sobie wielu bogów.

Najpierw ograniczenie ludzkiego umysłu. Ludzie słabo rozwinięci umysłowo nie potrafią

wznieść się ponad świat materialny i dlatego przedmiotom materialnym odznaczającym się

większą doskonałością przypisują rolę kierowniczą nad światem, szczególnie ciałom niebieskim:

słońcu, księżycowi, gwiazdom, oddając im cześć boską. Podobnie postępuje człowiek, który

qui est aliquorum primorum extremorum, ut dicitur in VI Ethic., sicut etiam sensus est cognoscitivus

sensibilium quasi quorundam principiorum cognitionis”.

38

Super I Cor. [reportatio vulgata], cap. 14, l. 3. „Idiota proprie dicitur qui scit tantum linguam in qua natus

est; [...]Et primo in oratione privata, dicens, quod si sit aliquis idiota, qui faciat orationem suam, dicens

Psalmum, vel pater noster, et non intelligat ea quae dicit, iste orat lingua”.

39

Contra Gentiles I, 6, n. 2.

40

S. Th. II-II, q. 83, a. 13, co. „Sciendum tamen quod est triplex attentio quae orationi vocali potest adhiberi.

Una quidem qua attenditur ad verba, ne quis in eis erret. Secunda qua attenditur ad sensum verborum.

Tertia qua attenditur ad finem orationis, scilicet ad Deum et ad rem pro qua oratur, quae quidem est

maxime necessaria. Et hanc etiam possunt habere idiotae. Et quandoque intantum abundat haec intentio,

qua mens fertur in Deum, ut etiam omnium aliorum mens obliviscatur, sicut dicit Hugo de sancto Victore”.

www.katedra.uksw.edu.pl

13

udawszy się na dwór królewski, bierze za króla pierwszego lepszego sługę, dlatego, że jest on

pięknie ubrany lub posiada jakąś godność”

41;

·

„Im doskonalszy ma intelekt, tym więcej rzeczy poznaje za pomocą mniejszej liczby

obrazów – stąd tym, którzy mają powolny umysł trzeba podawać szczegółowe przykłady, by z

nich czerpali poznanie rzeczy”

42.

10.

inanis – 1. próżny, bez treści; 2. zarozumiały, niepożyteczny, daremny; 3. biedny,

opuszczony

·

„Sława może stać się próżna z trzech powodów: a) gdy rzecz, z powodu której ktoś szuka

sławy, jest jej niegodna, zanikająca i ulegająca zepsuciu; b) gdy ktoś szuka sławy u ludzi, których

sąd jest niepewny; c) gdy ktoś tego pragnienia sławy nie odnosi ku godziwemu celowi, a więc ku

chwale Bożej lub ku dobru bliźnich”

43.

11.

incrassatus – 1. tłusty, otyły; 2. obojętny, zatwardziały

·

„Dlatego serce tego człowieka, to znaczy jego dusza jest zatwardziała, to znaczy

zaślepiona”

44.

12.

inexpertus – niedoświadczony, nieprzywykły do czegoś

·

„Glossa dodaje, że Adam nie znając sprawiedliwości Bożej mógł ulec złudzeniu w tym

tylko, że sądził, że grzech, który popełnił, jest tylko powszedni”

45.

13.

insensatus – głupi, nierozsądny, bezmyślny, nierozumny, nieczuły

·

„Starożytni Grecy ludzi mających rozsądek (synesis) nazywali synetoi tj. mający

wyczucie, lub

eusynetoi, tj ludzie o dobrym wyczuciu i przeciwnie ludzi pozbawionych tej

zdolności nazywali

asynetoi, tj. tępi”46.

14.

insipiens – niemądry, nierozumny, głupi, pozbawiony smaku

·

„Mąż nierozumny gardzi poznaniem rzeczy boskich”47.

41

In Symbolum Apostolorum, a. 1.

42

Contra Gentiles II, 98, n. 12.

43

S. Th. II-II, q. 132, a. 1, co.

44

Super Mt. cap. 13, l.1. „Ideo cor populi huius, idest mens, incrassatum est, idest excaecatum”.

45

S. Th., I-II, q. 89, a. 3, arg. 1.

46

S. Th. II-II, q. 51, a. 3, co.

47

Super Psalmo 52, 1. „Vir insipiens contemnit cognitionem divinorum”.

www.katedra.uksw.edu.pl

14

·

„Ktoś będąc zły sam w sobie i świadomy swej złośliwości z łatwością podejrzewa drugich

o zło, zgodnie z słowami Pisma św. (Ekle 10, 3): «Na drodze kiedy głupi idzie, sam będąc

nierozumnym, wszystkich ma za głupich»”

48.

15.

nescius – niewiedzący, nieznający, nieznany, taki, który nie potrafi, który nie może

·

„Tak jak Kajfasz kierowany niewiedzą miał powiedzieć: koniecznie jeden człowiek musi

umrzeć za naród, i tak żołnierze z niewiedzy uczynili”

49.

16.

rusticus – 1. wiejski, pojedynczy, prosty, gruby, niezgrabny, nieokrzesany, głupkowaty; 2.

prosty chłop, grubianin, prostak, wieśniak

·

„Można to łatwo stwierdzić także na podstawie stopni intelektów. Z dwóch ludzi, z

których jeden ujmuje jakąś rzecz subtelniej od drugiego, ten, którego intelekt jest doskonalszy,

poznaje wiele rzeczy, których drugi zupełnie nie potrafi pojąć. Dotyczy to prostaka, który

żadnym sposobem nie może zrozumieć subtelnych rozważań filozofii. Intelekt anioła zaś

bardziej przewyższa ludzki niż intelekt najznakomitszego filozofa przewyższa intelekt

najbardziej prymitywnego głupca”

50.

17.

stolidus – głupi, tępy, niedorzeczny

·

„Nikt nie wydaje się godzien nagany za to, że nie posiada szczęścia – raczej pochwala się

tych, którzy nie mając szczęścia dążą do niego. Najbardziej zaś godzien nagany wydaje się ten,

komu brak powyższego poznania Boga. W tym bowiem, że człowiek nie dostrzega tak

oczywistych znaków Bożych, najbardziej ujawnia się ludzka głupota. Podobnie uznano by za

głupca kogoś, kto widząc człowieka, nie pojmowałby, że ma on duszę. Stąd też powiedziano w

Psalmie 14 (14,1) «Rzekł głupi w sercu swoim: nie ma Boga»”

51.

18.

stultus – 1. głupi, naiwny, nierozsądny; 2. głupiec, błazen

48

S. Th. II-II, q. 60, a. 3, co. „Uno quidem modo, ex hoc quod aliquis in seipso malus est, et ex hoc ipso, quasi

conscius suae malitiae, faciliter de aliis malum opinatur, secundum illud Eccle. X,

in via stultus ambulans,

 

cum ipse sit insipiens, omnes stultos aestimat

 

”.

49

Catena in Mc., cap. 15, l. 3. „Sicut autem Caiphas nescius dixit: oportet unum hominem mori pro populo,

sic

milites nescientes faciunt”.

50

Contra Gentiles I, 3, n. 5

51

Contra Gentiles III, 38, n. 5. „Nullus propter hoc vituperabilis apparet quia felicitate careat: quinimmo

carentes ea et in ipsam tendentes laudantur. Ex hoc autem quod praedicta Dei cognitione aliquis caret,

maxime vituperabilis apparet: designatur enim per hoc maxime hominis stoliditas, quod tam manifesta

Dei signa non percipit; sicut stolidus reputaretur qui, hominem videns, eum habere animam non

comprehenderet. Unde et in Psalmo dicitur:

dixit insipiens in corde suo: non est Deus”.

www.katedra.uksw.edu.pl

15

·

„Głupim jest człowiek, który zdrętwiał do tego stopnia, że stał się nieruchliwy”52.

19.

stupidus – 1. odurzony, oszołomiony; 2. słaby umysłowo, dureń

·

„Podziwiający wzbrania się przed wydaniem obecnie sądu o tym, co podziwia, lękając się

by nie zbłądzić, lecz nie zaniechuje dalszych badań tej rzeczy w przyszłości. Natomiast ten, kto

ulega osłupieniu boi się zarówno sądzić o teraźniejszości, jak i badać przyszłości. Dlatego

zdziwienie było początkiem filozofii, a osłupienie stanowi przeszkodę w filozofowaniu”

53.

20.

tardus – powolny, opóźniający się, gnuśny, niechętny, nieskory, przeszkadzający

·

„Gnuśność ich intelektu do uchwycenia prawdy pochodzi jakby z ich słabości”54.

21.

turpis – brzydki, szpetny, szkaradny, haniebny, bezwstydny, niemoralny

·

wyprowadzenie stupor od czasownik torpedo (odrętwienie; drętwa – ryba) Izydor w

Etymologiae (XII, 6, 45)

55

22.

vacuus – 1. próżny, wolny; 2. niezapełniony, bezowocny, bezskuteczny, nieważny; 3.

niezajęty, bezpański, bezdomny; 4. wolny, nieżonaty; 5. bez wartości, nieużyteczny, daremny

·

„Słowo racha jest słowem hebrajskim i określa inne słowo – chenos, to jest próżny i

pusty, przez które z powodu trudności w mózgu nie możemy odpowiednio nazwać słowami

zwykłej krzywdy”

56.

23.

vercors – nierozumny, obłąkany, szalony

52

S. Th. II-II, q. 46, a. 1, co.

53

S. Th. I-II, q. 41, a. 4, ad 5. „Ad quintum dicendum quod admirans refugit in praesenti dare iudicium de eo

quod miratur, timens defectum, sed in futurum inquirit. Stupens autem timet et in praesenti iudicare, et in

futuro inquirere. Unde admiratio est principium philosophandi, sed stupor est philosophicae

considerationis impedimentum”.

54

Super Heb., cap. 5, l. 2. „Ipsorum tarditatem ad ea capienda, ibi quoniam imbeciles”.

55

Torpedo, żyworodna ryba z rodziny o tej samej nazwie, z rzędu płaszczek, mająca między grzbietem i

płetwami piersiowymi narządy elektryczne pełniące rolę obronną lub służące do rażenia zdobyczy; żyje w

wodach przybrzeżnych mórz równikowych i podzwrotnikowych; w

lm rodzina tych ryb»

56

Catena in Mt., cap 5, l. 13. „Hieronymus. Vel racha hebraeum verbum est, et dicitur chenos, idest inanis

aut vacuus, quem nos possumus vulgata iniuria absque cerebro nuncupare“. Ten problem dotyczy

zagadnienia z Ewangelii św. Mateusza i kazania na górze (5, 22). Jakub Wujek: „A ja wam powiadam iż

każdy, który się gniewa na brata swego, będzie winien sądu, a kto by rzekł bratu swemu «RAKA», będzie

winien Rady. A kto by rzekł głupcze (

fatuus), będzie winien ognia piekielnego”. Komentarz Wujka: wyraz

chaldejski, czyli syryjski, który oznacza człowieka czczego, to jest bez mózgu, czyli człowieka miałkiego

rozumu i mniej zawiera złorzeczenia niż wyraz głupcze”.

www.katedra.uksw.edu.pl

16

·

„Głupiec odnosi się do poznania rzeczy Boskich, nierozumny odnosi się do swego

doświadczenia przyjemności, natomiast obłąkany jest bez serca, to odnosi się do wyboru

sposobu działania”

57.

 

4. Zakończenie

 

Skoro głupota ma tak wiele form i postaci, to niemal natychmiast narzuca się pytanie o

jakieś remedium – lekarstwo na głupotę. Według Tomasza z Akwinu można zaradzić głupocie

przede wszystkim poprzez jałmużnę duchową – „uczynki miłosierdzia względem duszy”.

58 Braki

duchowe o których jest mowa, to:

1. nieuświadomionych pouczać (

docere ignorantem);

2. będącym w wątpliwości dać radę (

consulere dubitanti);

3. strapionych pocieszać (

consolari tristem);

4. grzeszących upominać (

corrigere peccantem);

5. urazy darować (

remittere offendenti);

6. przykrych znosić (

portare onerosos et graves);

7. modlić się za wszystkich (

pro omnibus orare).

Z tych uczynków, które mogą albo zapobiec albo uleczyć głupotę, zdaniem Tomasza na

pierwszym miejscu należy umieścić prośbę do Boga o pomoc dla nich. Drugie działanie mające

na celu pomoc wiąże się z potrójnym zaradzeniem:

1. „Brakom umysłowym co do znajomości zasad służy jałmużna: nieumiejętnych

pouczać; zaś niezaradności co do postępowania zapobiega jałmużna dobrej rady;

2. Brakom w dziedzinie życia uczuciowego, wśród których najcięższy jest smutek, ulgę

przynosi pociecha;

3. Brakom polegającym na nieporządku w postępowaniu, zaradza się trojako:

a) nieuporządkowaniu w woli zaradza się jałmużną upomnienia poprawczego (

correctio)

b) biorąc pod uwagę tego, w kogo czyjś grzech godzi – jeśli grzech godzi w nas samych,

środkiem zaradczym jest przebaczenie, jeśli grzech jest przeciw Bogu lub bliźniemu, to

tu, według Hieronima, «darowanie nie należy do nas»

57

In Jeremiam, cap. 4 l. 7. „Stultus, quantum ad cognitionem divinorum, insipientes, quantum ad

experientiam

dulcedinis ipsorum; vecordes, quia sine corde quantum ad electionem agibilium”.

58

Por. S. Th. II-II, q. 32, a. 2. Jałmużna duchowa- spirituales eleemosynae.

www.katedra.uksw.edu.pl

17

c) biorąc pod uwagę następstwa czynu nieporządnego, którego ofiarą są współżyjący

nawet gdy dokuczliwa osoba tego nie zamierza, środkiem zaradczym jest «znoszenie

przykrości», zwłaszcza ze strony ludzi grzeszących z ułomności (

ex infirmitate)”59.

W naszych rozważaniach szczególnie istotne jest pierwsze działanie dotyczące pouczania

osób nieuświadomionych, a wskazujące na rozwój działań intelektualnych (sprawności) jako

lekarstwo w niedomaganiach intelektualnych (

defectum intellectus). Tomasz wskazuje, że te

niedomagania dotyczą zarówno intelektu spekulatywnego jak i praktycznego. Brak sprawności

w intelekcie spekulatywnym wydaje dotyczyć

intellectus principiorum. Choć nie mówi o tym

wprost, to jednak nazwa ta odnosi się do celu intelektu spekulatywnego, jakim jest rozważanie

prawdy ze względu na nią samą (a to może dokonywać się w świetle najwyższych przyczyn i

zasad). Lekarstwem na braki w intelekcie spekulatywnym będzie: nauka, kształcenie,

zdobywanie wiedzy (

per doctrinam). Natomiast jeżeli chodzi o intelekt praktyczny (i jego

sprawności, szczególnie roztropność i synderezę) to jego działanie jest wyznaczone przez cel,

jakim jest również prawda, lecz ujęta ze względu na dobro wynikające z poznanej prawdy.

Remedium na niedomagania tego działania intelektu będzie doradzanie – dobra rada (

per

 

consilium

 

)60.

Zagrożenie ignorancją, jak podkreśla M. Gogacz w pracy

Szkice o kulturze może zostać

przezwyciężone przez „uprawę intelektu”. Bowiem brak wiedzy stanowi zasadnicze zagrożenie

intelektu teoretycznego i praktycznego.

„Intelekt bez wiedzy pozostaje na etapie braku kontaktu z rzeczywistością. I albo nie ma

wiedzy w ogóle, co jest praktycznie niemożliwe, albo posiada wiedzę błędną. Na tej wiedzy

opiera potem swe decyzje wola, według niej orientują się w swym przedmiocie dążeń uczucia i

ustala się swoista sprawność, która jest antyroztropnością. Na szczęście broni od katastrof

władza konkretnego osądu, która jednak w człowieku nie ma siły instynktu, nieomylnie

kierującego działaniem. Władza konkretnego osądu w człowieku myli się, czeka na informację

intelektu albo bierze za tę informację coś innego, na przykład dane poznania zmysłowego lub

reakcje uczuć”

61.

59

S. Th. II-II, q. q. 32, a. 2, co.

60

Por. tamże.

61

M. Gogacz, Szkice o kulturze, Kraków-Warszawa 1985, s. 88.

www.katedra.uksw.edu.pl

18

 

F

 

 

 

OOLISHNESS AND ITS FORMS ACCORDING TO ST. THOMAS AQUINAS

St. Thomas Aquinas describing what is this foolishness asks three question: 1. Is the

foolishness opposed for wisdom? 2. Is the foolishness a sin? 3. Is the foolishness daughter of

debauch? All these questions first give a possibility of definition the scope of foolishness’ term,

accent its moral meaning by indication of sense the foolishness as a sin, finally – consent to

include the foolishness into the seven deadly sins (

vitium capitale). In the opinion of St. Thomas,

foolishness can take a lot of shapes and forms according to the sentence from “The Book of

Ecclesiastes” (Koh 1, 14-15):

 

stultorum infinitus est numerus, which is often quoted by Aquinas