ks. Andrzej Maryniarczyk SDB Dlaczego tomizm dziś ?

Słowo „tomizm” budzi dziś różne skojarzenia1. Dla jednych oznacza
rzeczywistość minionej epoki, coś jak „archeologia”, dla innych
pewne „monstrum”, które jako przestrogę przywołujemy, by przybliżyć
obraz przeszłości. Jedni w tomizmie widzą „ideologię” teologii
chrześcijańskiej (ancilla teologiae), drudzy niebezpieczne narzędzie
totalitaryzmu Kościoła zmierzającego do podporządkowania sobie
wszystkich i wszystkiego. Dla jednych tomizm to symbol „skostniałej”,
„schołastycznej”, oderwanej od życia filozofii, dla innych to obraz
filozofii konserwatywnej, by nie powiedzieć „zacofanej” filozofii.
Mówić więc o współczesnym tomizmie to rzecz dość ryzykowna
i niebezpieczna. Niebezpieczna, by nie powiększyć tych negatywnych
obrazów, a ryzykowna, by nie być posądzonym o ignorancję co do
odkryć współczesnej filozofii. Czy mi się to uda? — Zobaczymy.
Trzeba spróbować. A jak to mówił stary góral: „Próba nic strzelba.
Będziesz widzioł, jak nie będziesz wisioł!” A teraz zobaczymy.
To, że we współczesnej filozofii spotykamy się z negatywnym nastawieniem
co do realizmu tomistycznego, nie znaczy, że ten styl
filozofowania jest już nieobecny we współczesnym myśleniu. Sam
przecież sprzeciw czy krytyka nic czyni tym samym faktu nieobec-
1 Termin „tomizm” jako określenie filozofii, a raczej teologii, zaczął funkcjonować
od 1879 roku, a więc po encyklice Leona X I I I Aeterni Patris, zalecającej tomizm
jako obowiązujący w ośrodkach kościelnych sposób filozofowania. Zob. M. Gogacz.
Tomizm egzystencjalny na tle odmian tomizmu, w: W kierunku Boga, Warszawa 1982.
s. 60 n.
144 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
ności tomizmu w kulturze zachodniej. Trudno bowiem zaprzeczyć,
że ten typ filozofowania nie kształtował przez długi czas i dziś także
nie kształtuje oblicza nie tylko teologii chrześcijańskiej, ale także filozofii
i kultury zachodniej. Co więcej, z perspektywy czasu można
z całą odpowiedzialnością powiedzieć, że wyjaśnienia, które proponował
tak w dziedzinie rozumienia świata i człowieka, jak i kultury,
stanowią dziś niezbywalną wartość i są ciągle aktualne.
Jest faktem, że termin „tomizm” częściej wiązano z teologią,
w której filozofia jest ancilla teologiae, ale jest też faktem, że „tomizm”
to także autonomiczny sposób filozofowania nawiązujący
do tradycji filozofii realistycznej. I w tym drugim ujęciu zajmiemy
się „tomizmem”2.
Skoro już państwo daliście się skusić i zainteresować tym tematem,
spróbujmy, nie wikłając się w szczegółowe dyskusje na temat powyższych
opinii (bo wiele z nich wyrosło bardziej na bazie dyskusji
ideologicznych niż merytorycznych)3, odpowiedzieć sobie od strony
pozytywnej na dwa pytania: co to jest tomizm współczesny oraz jaką
funkcję pełni w dzisiejszej filozofii i kulturze? W wykładzie zostanie
położony akcent na jego treściową zawartość i główne charakterystyczne
cechy (wzięte raczej przykładowo niż wyczerpująco), mniej
zaś na historyczne uwarunkowania poszczególnych faz jego rozwoju.
1. CO TO JEST TOMIZM WSPÓŁCZESNY?
Tomizm nic jest jakąś konfesyjną filozofią, która została sformułowana
w XIII wieku przez Tomasza dla wyznawców religii chrześcijańskiej
— musimy to sobie na początku uświadomić. Przymiotnik
2 Zob. E. Gilson, Tomizm, Warszawa 1960, s. 41.
3 Zob. M. Gogacz, Współczesne interpretacje tomizmu, „Znak” 15 (1963) nr 113,
s. 1339-1353; Tenże, Aktualne dyskusje wokół tomizmu, „Zeszyty Naukowe KUL”
10 (1967), z. 3, s. 59-70; Tenże, Aktualność filozofii Tomasza z Akwinu, w: W kierunku
prawdy, Warszawa 1976, s. 458-472.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 145
zaś „współczesny” nie oznacza jego „reanimacji” w celu uwspółcześnienia
i adaptacji. Czym więc jest?
Jak każda odpowiedzialna nauka czy teoria, nic wyrasta od „dziś”
(jak np. niektórzy wyprowadzają całą filozofię od Kartezjusza. Kanta
czy Hume’a), ale jest kontynuacją dziedzictwa bogatej tradycji filozoficznej
wieków poprzednich (Platona, Arystotelesa, Augustyna, Bonawentury,
Beocjusza, Awicenny i innych). Z tym jednak, że identyfikuje
się przede wszystkim z tradycją filozofii realistycznej, której
podstawy zbudował Arystoteles, rozwijali jego kontynuatorzy (tak
arabscy jak i żydowscy), Tomasz zaś filozofii tej nadał „życiodajny
impuls” i odsłonił nowe perspektywy.
Co było i co jest charakterystyczne dla filozofii realistycznej, a tym
samym i tomizmu?
1. Przede wszystkim uznanie „służebnej” roli rozumu i nauki
(w tym także filozofii) w stosunku do rzeczywistości4. Wszelkie teorie,
filozofie, nauki itp. mają być na „służbie” rzeczy, a nie odwrotnie.
Ta wrażliwość, by poznać świat realnie istniejący, a nie nasze
wyobrażenia o nim. czy skonstruowane teorie lub modele — jest typowa
dla filozofii realistycznej. Taka też postawa poznawcza gwarantuje
poznawanie świata i odkrywanie prawdy o nim. „Jest bowiem
cechą człowieka wykształconego — powie Arystoteles — żądać
w każdej dziedzinie ścisłości w tej mierze, w jakiej na to pozwala
natura przedmiotu”5. Stąd — zdaniem Arystotelesa — wykształcony
filozof „więcej powinien słuchać rzeczy i rozumu niż teorii”.
Z czasem postawa ta zostanie nazwana genetycznym empiryzmem
i metodycznym racjonalizmem. A będzie to oznaczało, że podstawą
formowania pojęć (i budowania wiedzy) są dane doświadczenia, metodą
zaś wyjaśniania jest przechodzenie od tego, co złożone, do tego,
co niezłożone, od tego, co proste, do tego, co skomplikowane, od
4 Oto jak pojęcie ancilla wrasta do filozofii realistycznej. Poznanie ma być „ancillą”
świata realnego, filozofia „ancilla” teologii itd. W ten sposób uwalniamy się
od ideologizacji „naukowości” odrzucając prymat poznania przed rzeczą, nauki przed
człowiekiem, filozofii przed życiem.
5. Arystoteles, Etyka Nikomachejska, 1094 b 23-25.
146 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
skutku do przyczyny, czyli — jak powie Arystoteles — oddzielanie
„bytu od niebytu”. Tym też różnić się będzie realizm filozoficzny
Arystotelesa od empiryzmu współczesnych nauk, że dla empiryzmu
rzecz jest kryterium weryfikacji przyjęte wcześniej teorii czy hipotezy,
a nie bezpośrednim przedmiotem poznania (rzecz nie służy do oświecania
umysłu prawdą, lecz do potwierdzania skonstruowanej przez
umysł prawdy). Stąd np. w fizyce przywołujemy przedmiot, by zweryfikować
słuszność teorii kwarków czy strun; w biologii odwołujemy
się do człowieka, by weryfikować teorię ewolucji zamiast go poznawać;
w literaturze do teorii formgeschichte czy „koła hermeneutycznego”,
by badać zasadność ich sformułowania zamiast poznawać
dzieło. Nie zawsze naukowiec jest świadomy, że weryfikacja przyjętej
hipotezy czy teorii nie jest równocześnie weryfikacją rzeczy. Teorie
bowiem zmieniają się, zastępujemy je innymi, a rzecz pozostaje rzeczą.
Jak to wyraził Werner Heisenberg: „hipotezy się zmieniają, a żaba
pozostaje żabą”.
2. Bezpośrednio z tą „wrażliwością” filozofii na świat realny i dopuszczania
do głosu w teoriach naukowych i filozoficznych wpierw
„rzeczy i rozumu” wiąże się też rozumienie tego, co znaczy być „rzeczywistym”,
„realnym” (bytem). Arystotelesowski realizm to także
„sztuka” odróżniania tego, co rzeczywiste, od tego, co nierzeczywiste,
co urojone, skonstruowane, od tego, co realne, „bytu od niebytu”.
Kryterium tym jest samodzielność w istnieniu.
W historii filozofii możemy spotkać się z różnym pojmowaniem
tego, co nazywamy „rzeczą” czy „rzeczywistym”. I tak dla fizyków
jońskich „rzeczą” i czymś „rzeczywistym”, a zatem i „realnym”, były
tylko jednorodne elementy (elementy wody, ognia, powietrza,
ziemi, czegoś nieokreślonego itp.)6. W naturze swej były czymś materialnie
upostaciowionym, „z których” i „dzięki którym” coś powstawało.
Realność i rzeczywiste istnienie im tylko przysługiwało, nie
6 Idea elementu jest idea grecką. Grecki odpowiednik naszego słowa „element”
oznacza literę alfabetu, tak jak łacińskie słowo elementum, które niektórzy wyprowadzają
od liter „LMN — tum”. Element w sensie litery istnieje autonomicznie
w sylabie.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 147
przysługiwało natomiast powstałym z nich przedmiotom. One były
agregatami części i rozpadały się na elementy.
Inaczej natomiast „rzecz” i „rzeczywistość” pojmował Parmenides
czy Platon. „Rzeczywistym” jest to, co niematerialne, niezłożone
i niezmienne. To, co jest przedmiotem myśli. Ono bowiem nie ginie,
nie zmienia się. To, co jest rzeczą, może mieć postać myśli (Parmenides),
idei (Platon) czy prawa (logosu). Sama zaś „rzeczywistość”
jest rozwojem myśli (jak powie później Hegel), odbiciem idei (Platon)
czy przejawem prawa Logosu.
Jeszcze inaczej pojmował rzeczywistość Heraklit. To, co rzeczywiste,
nie jest w ogóle czymś, ono „zdarza się”, rzeczywistość zaś
„dzieje się” w ciągłym procesie — panta rhei kai ouden menei itd.7
W każdym z tych przypadków mamy do czynienia z dość osobliwym
pojmowaniem tego, „co rzeczywiste”, i samej „realności”.
Przede wszystkim — powie Arystoteles — zabrakło u tych filozofów
„wrażliwości” na rzecz samą, a została ona przytłumiona albo
„ślepym” posłuszeństwem zmysłom i wyobrażeniom, albo rozumowi.
Zabrakło też owej filozoficznej „wielkodusznej mądrości” pozwalającej
być otwartym na wszystko, co istnieje; tak w postaci materii
jak i czegoś niematerialnego, tak złożonego jak i prostego. Wskutek
czego słowo „realny” wcale nie musiało oznaczać „rzeczywisty”, lecz
„zgodny z przyjętym punktem widzenia”, teorią czy przekonaniem.
W konsekwencji świat został rozbity na świat materii i świat ducha,
bytu i niebytu, dobra i zła. Dualizm, jak bóg Janus o podwójnym
obliczu, zaczął wyznaczać obraz świata i legł u podstaw rozumienia
rzeczy.
Ten „okrojony” obraz świata, jego zafałszowane pojęcie „realności”
(które było przenoszone na człowieka, jego działanie, wytwory kultury,
a także Boga) próbuje zmienić Arystoteles. „Rzeczy” to konkrety,
które istnieją, „rzeczywistość” to świat konkretnie istniejących
przedmiotów. I nie ma innego świata jak właśnie świat konkretów.
Te zaś mogą być w sobie złożone z różnorodnych elementów i części.
Jednak jako całości są czymś więcej niż sumą swych części. Kon-
7 Zob. Arystoteles, Metafizyka, 984 a-993 a.
148 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
krety te mogą być materialne i oddzielone od materii (figury geometryczne,
liczby, konstrukty myślowe, a także inteligencje). Mogą być
dziełem natury lub kultury (człowieka).
3. Odpowiednio do rozumienia „rzeczy” i „realności” Arystoteles
przebudowuje też całą teorię poznania. Do poznania przedmiotów
świata realnego mamy dostęp przez zmysły i rozum. Nie ma i nie
może być poznania i myślenia dotyczącego realnego świata bez realnego
przedmiotu myślenia. Bez realnego przedmiotu może być najwyżej
wymyślanie. Zostanie więc sformułowany przez Arystotelesa
program filozofii maksymalistyczncj. Wyrażać się będzie
w tym, że filozofia traktowana jest jako poznanie autonomiczne tak
ze względu na swój przedmiot, jak i metodę oraz cel. Poznanie to
charakteryzować się będzie między innymi: prawdziwościową-koniecznością
(wskazywane w wyjaśnianiu faktów czy zjawisk przyczyny
są takie, bez których nie może istnieć dany fakt czy zdarzenie),
obiektywnością (poznanie dotyczy realnie istniejącej rzeczy) oraz analogicznością
(pozwała zachować odrębność poznawanych przedmiotów
i chroni przed redukcjonizmem). I tak oto Arystoteles przecina
zaczarowane koło dualizmu zmysłów i intelektu, materii i ducha, bytu
i niebytu i odsłania przed filozofem szeroką perspektywę realnego
świata jako pola jego dociekań i badań, który (realny świat) z jednej
strony stanowi nieograniczoną możliwość twórczych dociekań człowieka,
z drugiej zaś wskazuje na ich faktyczną granicę, którą jest
realnie istniejący przedmiot. Realizmowi arystotelesowskiemu jest obca
absolutyzacja praw rozumu, choć powie, że to rozum czyni człowieka,
gdyż pozwala mu stawać się (człowiekiem) w prawdzie. Jest
to jednak rozum postawiony w służbie prawdy, jej zaś nośnikiem jest
przedmiot.
Dopiero Kartezjusz przyzna rozumowi absolutne prawo do stanowienia
o prawdzie. Napis na nagrobku Kartezjusza w Sain-Germaindes-
Pris sławi go jako reconditor doctrinae — „pierwszego obrońcę
praw rozumu” (twórcę nauki)8. Historia uczy nas, co może rozum,
który nie liczy się z rzeczami. Zawołanie Hegla, który poszedł za
Zob. J. Pieper, Scholastyka, Warszawa 1963, s. 9.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 149
tym odkryciem Kartezjusza: „tym gorzej faktom”, jest dziedzictwem
i testamentem tego odkrycia.
4. Realizm arystotelesowski to także określony obraz świata. Świat
ten istnieje odwiecznie. Jego tajemnicą jest powstawanie i niszczenie
— a więc zmiana i ruch. Nie jest to jednak świat dualizmu dobra
i zła, bytu i niebytu, choć istniejące konkrety są w sobie złożone.
Arystoteles daje prawo do bycia czymś rzeczywistym i realnym temu,
co jest z ł o ż o n e (poprzednicy wszystko, co było złożone, uznawali
za coś wtórnego, nie-rzeczywistego, nie-realnego, za rzeczywistość
drugiej kategorii). To niebagatelne w skutki posunięcie. Pociągnie to
za sobą przyjęcie istnienia także pewnej „tajemnicy” rzeczy. Gdyż
całość złożonego konkretu nie jest sumą jego złożeń. Stąd dotarcie
do tajemnicy rzeczy wymaga nie lada wysiłku poznawczego. Wysiłku,
który będzie polegał nie tylko na rozkładaniu rzeczy na części, ale
na przedzieraniu się poprzez dane zmysłowe i docieraniu do tego, co
tylko zaczątkowo było dane w zmysłach: od skutku do przyczyny,
od właściwości do ich podmiotu, od tego, co materialne, do tego, co
duchowe itd. W ten sposób rozpościera się przed rozumem szerokie
pole działania, gdzie „rozum staje się rozumem”. Dokonując zaś tego
rozum spełnia swe podstawowe zadanie: odkrywa tajemnicę (prawdę)
rzeczy, to znaczy staje się w „prawdzie rzeczy”.
Tajemnica przedmiotów złożonych jest zawarta w tym, dzięki czemu
są tym, czym są, dzięki czemu różne elementy tworzą całość
i jedność, dzięki czemu z odwiecznego tworzywa formują się konkretne
przedmioty.
Świat ten, będąc nośnikiem prawdy, dobra i piękna, jest też miejscem
egzystencji człowieka. To w tym świecie człowiek poprzez rozum
i wolę, twórczość i kontemplację odkrywa swoją transcendencję
i wznosi się do poznania najwyższej Prawdy jako ostatecznej tajemnicy
świata9.
9 Jest to bardzo optymistyczna perspektywa świata. Nie jest to świat przeniknięty
walką pomiędzy dobrem i złem, bytem i niebytem, życiem i nicością. Jest to świat
racjonalny, związany z rozumem i rozumny, z człowiekiem i ludzki. Jest naturalnym
środowiskiem człowieka.
150 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
5. Z czasem bogate dziedzictwo Arystotelesowskiego realizmu
i realistycznej filozofii podzieliło różne losy w interpretacjach filozofów
arabskich (Alfarabi, Algazel, Awicenna) i żydowskich (Mojżesz,
Majmonides). W wieku XIII nawiąże do niego św. Tomasz, który
z jednej strony zafascynowany „wielkodusznością” filozoficznego poznania
oraz otwartością na bogactwo świata, z drugiej świadomy wartości,
ale i ograniczeń filozofii Platona czy Augustyna, przejmie
dziedzictwo Arystotelesowskiej interpretacji świata i człowieka, jako
interpretacji najbardziej całościowej, spójnej i to, co najważniejsze —
interpretacji będącej na „służbie” rzeczywistości, a więc w miarę
neutralnej.
Będzie to jednak twórcze przejęcie dziedzictwa realizmu filozofii
Arystotelesowskiej10. Tomizm będzie czymś więcej niż asymilacją
czy adaptacją. Będzie to po prostu „wdrapanie się na barki
olbrzyma” i popatrzenie z nich jeszcze szerzej na świat. Mając zaś
„przedeptane” szlaki będzie mógł Tomasz wniknąć rozumem głębiej
w rzeczywistość i dostrzec to, czego Arystoteles nie dostrzegł czy nie
mógł dostrzec. Tomasz nie jest więc interpretatorem Arystotelesa (jak
to próbują ukazać niektórzy historycy), ale jest przede wszystkim
twórczym spadkobiercą realistycznej filozofii, którą sformułował
Arystoteles.
Co więc św. Tomasz przejmie z dziedzictwa Arystotelesowskiego
realizmu?
(a) Przejmie n i e k w e s t i o n o w a n ą postawę f i l o z o f o wania,
która wyraża się w tym, że zadaniem filozofii jest poznawanie
i wyjaśnianie rzeczywistości, a nie naszych wrażeń o niej czy
weryfikowanie hipotez i teorii.
(b) Rzeczywistość stanowią tak dla niego, jak i Arystotelesa konkretnie
istniejące przedmioty (i tylko one!).
(c) Świat jednak, który tworzą owe konkretne przedmioty, choć
jest jedynym światem realnym, nie może być jednak czymś wiecznym.
Nic bowiem w tym świecie nie utwierdza nas w przekonaniu,
że istnienie jest konieczną właściwością konkretów. Widzimy bo-
Zob. E. Gilson, Tomizm, s. 42nn.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 151
wiem, że rzeczy giną, to znów przemieniają się. Istnienie wchodzi
więc w wewnętrzną strukturę tego świata i rzeczy jako czynnik konstytutywny.
Nie jest on jednak tożsamy z treścią wyznaczającą istotę
rzeczy. Gdyby bowiem istnienie było konieczną cechą rzeczy, a więc
tożsame z jej istotą, np. tożsame z Janem czy drzewem, to wówczas
koniecznym warunkiem istnienia byłoby być Janem czy drzewem itp.
Wszystko więc, co by istniało, musiałoby mieć postać Jana czy drzewa.
Ponadto każde poznawcze ujęcie istoty pociągałoby za sobą jej
istnienie. Świat zaroiłby się od naszych uprzedmiotowionych myśli.
A przecież widzimy, że to jest absurd11.
I tak oto Tomasz odkrywa najgłębszy czynnik urealniający złożony
konkret, a mianowicie akt istnienia.
(d) Pociągnie to od razu konieczność innego widzenia całego świata.
Już nie jest to świat, który odwiecznie istnieje, którego tworzywo
jest niezniszczalne, ale będzie to świat niekonieczny, a więc
przygodny. Tak widziany świat będzie potrzebował dla swego
istnienia i działania nie tylko czynnika organizującego, ale przede
wszystkim czynnika sprawczego, stwórczego. Tomasz na fundamencie
Arystotelesowskiego realizmu, który nie był do końca wyjaśnieniem
zagadki istnienia świata, buduje swój egzystencjalny realizm,
w którym jako główne zadanie do wyjaśnienia staje problem niekoniecznego
(przygodnego) istnienia świata.
Sformułowana przez Tomasza teoria stworzenia świata nie jest teorią
pozytywnie wyjaśniającą powstanie świata. Jest to teoria negatywna,
która głosi, że świat nie powstał z czegoś.
A więc to, że świat istnieje, i wszystko, co ten świat tworzy (także
materia), ostateczne swe uzasadnienie ma przez odwołanie się do
Pierwszej przyczyny istnienia tego świata (przyczyny sprawczej
stwórczej)12.
11 Św. Tomasz, De ente et essentia, c. IV.
12 Tomasz — pisze Gilson — „zachował swobodę w stosunku zarówno do Arystotelesa,
jak i do św. Augustyna. Zamiast biernie płynąć z prądem tradycyjnego auguśtynizmu,
wypracował nową teorię poznania, zmienił podstawy, na których wspierały
się dowody na istnienie Boga, poddał nowej krytyce pojęcie stworzenia i wzniósł
152 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
W tym była istota Tomaszowej r e w o l u c j i f i l o z o f i i realistycznej.
Pociągnęło to za sobą konieczność popatrzenia z tej
perspektywy tak na otaczający nas świat, jak i na człowieka oraz na
wszystko, co dzieje się w życiu i działaniu człowieka. W pierwszym
rzędzie człowiek musiał też zmienić swój stosunek do świata materii
(ciał). Świat przedmiotów materialnych nie jest bezkształtną masą
skazaną na twórcę, materia jest współelementem świata. Jest dla tego
świata i każdego konkretu konieczna. Stanowi jego zawartość, środowisko
i współuczestniczy w tajemnicy jedności bytu. Nie jest symbolem
zła, jak u Platona, czy obojętności (nieokreśloności), jak
u Arystotelesa, przynależy do egzystencji tego świata. Tomaszowy
człowiek podobnie jak Arystotelesowski jest compositum ciała i duszy,
materii i formy. Z tym tylko, że jeśli Arystotelesowska dusza
pełniła w człowieku funkcję autonomicznej zasady organizującej materię
do życia nie będąc jednak zasadą istnienia owej materii-ciała,
to w Tomaszowej wykładni tajemnicy człowieka dusza jest nie tylko
formą ciał i zasadą życia, lecz także pierwszym i podstawowym
aktem jego istnienia. Człowiek nie tylko istnieje
przez duszę, ale i tym, czym jest i jak jest, jest dzięki duszy. Dusza
ludzka, będąc autonomiczną zasadą działania ludzkiego, jest też ostatecznym
aktem jego istnienia. Będąc w swym działaniu źródłem
aktów tak materialnych, jak i niematerialnych wskazuje na swą specyficzną
naturę i specyficzne, niematerialne pochodzenie. Jako dusza
ludzka przejawia swe istnienie i działanie zawsze przez „ciało” jako
konieczny element ludzkiego compositum, choć nie musi to być postać
ciała tylko materialnego.
Ponadto cały człowiek, jako byt przygodny, rozpoznaje się jako
istota z natury religijna, to znaczy jako istota, której ostateczną racją
nowy lub całkowicie przekształcił stary gmach etyki. Ale też, zamiast kroczyć biernie
za arystotelizmem awerroistów, rozsadził jego ciasne ramy, przekształcając do głębi
doktrynę, którą potrafił skomentować w taki sposób, że nabrała ona zupełnie nowego
sensu. Cała tajemnica tomizmu tkwi w dążeniu — z bezwzględną uczciwością intełektuainą
— do odbudowania filozofii na takiej płaszczyźnie, aby jej faktyczna
zgodność z teologią okazała się niezbędna jako spełnienie wymagań samego rozumu,
nie zaś przypadkowym wynikiem dążenia do ich uzgodnienia” E. Gilson, Tomizm, s. 42.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ?
istnienia i działania jest Absolut. Stąd —jak powie Augustyn — „niespokojne
jest serce człowieka, dopóki nie spocznie w Bogu”. Dążenie
to wyznacza ostateczną perspektywę ludzkiego życia i postępowania,
cel i kres dążenia.
Człowiek wprawdzie przynależy do jedności tego świata, lecz świat
ten transcenduje. Transcendencja ta ujawnia się w jego zdolności do
poznania, w aktach miłości i wolności. Ponadto człowiek w kontekście
życia społecznego jest postrzegany jako cel wszelkich działań.
Jest bowiem istotą godną, suwerenną w bytowaniu oraz stanowi podmiot
prawa.
Akt istnienia, który pełni funkcję zasady tworzenia i organizowania
sobie materii, jest tym, dzięki czemu „rzecz jest” i „jest taka oto”.
I tak z Arystotelesowskiego esencjaiizmu, w którym forma była ostatecznym
wyjaśnieniem zagadki bytu, Tomasz wprowadza nas do
egzystencjalizmu, gdzie akt istnienia stanowi o ostatecznej tajemnicy
bytu. Jest on nie tylko zasadą organizowania materii (jak arystotelesowska
forma), lecz zasadą istnienia i organizowania istoty konkretnego
bytu.
Odpowiednio do tego trzeba będzie przebudować teorię poznania,
a także całą teorię bytu, czyli metafizykę. Poznanie zaś metafizyczne
zakończy się teorią Absolutu. Na czym ta przebudowa będzie polegać?
Spróbujmy się temu przyjrzeć.
Potrzeba przebudowy teorii poznania wiązała się z koniecznością
dotarcia do „tajemnicy istnienia” bytu. W miejsce poznania abstrakcyjnego,
które odsłaniało tajemnice uorganizowania materii w określoną
treść bytu, Tomasz proponuje poznanie separacyjne, w ramach
którego docieramy do koniecznych elementów warunkujących istnienie
bytu. Jeśli poznanie abstrakcyjne polegało na odrywaniu jakiejś
cechy i celem uczynienia jej przedmiotem poznania, to poznanie separacyjne
dąży do wyróżniania i wskazywania w konkrecie takiego
czynnika, bez którego nie może istnieć dany konkret, nie może istnieć
dany proces czy nie może istnieć wyróżniona właściwość itp. Ponadto
w poznaniu abstrakcyjnym zmuszeni jesteśmy do rozbicia całościowego
obrazu rzeczy na rzecz wyróżnionego aspektu, zaś w poznaniu
separacyjnym wyróżniane i wyodrębniane czynniki nie są bezpośred154
As. Andrzej Maryniarczyk SDB
nim przedmiotem poznania, lecz stanowią podstawę poznania istnienia
konkretu jak i jego c a ł o ś c i . Na czym polega
poznanie separacyjne?
Poznanie separacyjne jest rozwinięciem najbardziej spontanicznego,
zdroworozsądkowego poznania ludzkiego. Poznania, które odznacza
się najmniejszym stopniem utcoretycznienia. Dotyczy tego, że
„rzecz jest”, a nie tego, „jak rzecz jest” czy „czym rzecz jest”. Pierwszymi
rezultatami tego poznania są wyrażenia: „coś jest”, „coś istnieje”,
a więc sądy egzystencjalne. Sądy te są nie tyle pierwszymi
rezultatami bezpośrednich aktów poznawczych, ile pierwszymi „stanami
świadomego istnienia” człowieka jako bytu poznającego. Są
więc pierwszymi aktami zaistnienia człowieka jako bytu poznającego,
wyrazem zapoczątkowania „życia poznawczego” w człowieku, które
będzie przybierać różne formy w jego świadomej działalności.
Jeśli natomiast sądy egzystencjalne potraktujemy jako wyrażenia
językowe będące rezultatem werbalizacji pierwotnych aktów poznania
istnienia bytu, to wyrażenia te odznaczają się nieograniczonym zakresem
orzekania. Możemy to uzyskać dzięki temu, że ujmujemy w nich
konieczne, a zarazem powszechne (transcendentalne) czynniki warunkujące
istnienie realnego konkretu. W ten sposób dochodzi do ugruntowania
wszelkiego poznania ludzkiego, a metafizycznego w szczególności,
w realnie istniejącym świecie.
Bezpośrednio z poznaniem abstrakcyjnym i pojęciami uniwersalnymi
(abstraktami) wiąże się problem mediacji pojęć w stosunku do
poznawanego przedmiotu. Wynikiem tej mediacji jest rozbicie faktycznego
(całościowego) obrazu rzeczy na szereg obrazów aspektywnych
oraz niemożliwość w „punkcie wyjścia” dotarcia do samej rzeczy.
Rodzi się więc uzasadniona obawa, że zniknie w poznaniu metafizycznym
realizm, uniwersalizm i neutralizm (obiektywizm), a zamiast
poznawania zacznie się dokonywać modelowanie rzeczywistości.
By ten problem rozwiązać, proponuje się ujęcia sądowe, jako
bazowe i zarazem jako jedynie właściwe do osadzenia poznania w realnym
świecie i bezpośredniego ujęcia całości istniejącej rzeczy.
Ujęcia sądowe charakteryzują się silnym momentem afirmacyjnym
polegającym na stwierdzeniu faktycznego istnienia rzeczy (i tylko istDLACZEGO
TOMIZM DZIŚ? 155
nienia rzeczy! — „coś istnieje”). Tak rozumianym, pierwotnym ujęciom
sądowym nie przysługuje jeszcze kwalifikacja prawdy lub fałszu
(to pojawi się dopiero w dalszym etapie rozwoju poznania). Sąd bowiem
egzystencjalny nastawiony jest przede wszystkim na stwierdzenie
istnienia „czegoś” i ten moment afirmacji jest tu podstawowym
w odróżnieniu od określenia natury tego „coś istniejącego”, a więc
czy „istniejące coś” jest „Janem”, „jabłonią” czy czymś innym.
Tak rozumiany sąd egzystencjalny, w metafizyce, stanowi bazę
(a więc punkt wyjścia, a nie ostateczny cel) dla dalszego teoretycznie
rozwiniętego poznania. Teoretycznie zreflektowany sąd egzystencjalny
(na terenie metafizyki) werbalizujemy przy pomocy wyrażenia
„byt” (jako skrót sądu) i innych wyrażeń zwanych transcendentaliami
(takich jak: rzecz, jedno, odrębność, prawda, dobro, piękno) oraz terminów
metafizycznych (typu: substancja, przypadłość, materia, forma,
istota, istnienie, osoba itp.). W ramach tych wyrażeń jako rezultatów
poznania separacyjnego otrzymujemy przede wszystkim wieloaspektowe
rozumienie rzeczy, które jest rozumieniem bazowym
— w oparciu na nich można dopiero lepiej rozumieć ujęcia aspektywne,
jakie otrzymujemy w ramach separacji oraz w ramach nauk
szczegółowych. Nie są to jednak ujęcia konkurencyjne, lecz uzupełniające.
Tak jak poznanie metafizyczne nie jest w stosunku do innych
typów poznania poznaniem konkurencyjnym i zastępującym, lecz jest
poznaniem bazowym pozwalającym osiągnąć, w kontekście poznania
aspektywnego, rozumienie rzeczy. I w tym sensie jest poznaniem bazowym.
Odpowiednio do tego typu poznania przebudowie musiała ulec także
cała metafizyka, jako ogólna teoria rzeczywistości. Przedmiotem
poznania metafizycznego jest oczywiście konkretnie istniejący byt.
Celem zaś tego poznania jest dotarcie do jego ostatecznej tajemnicy
istnienia i działania, poznania i postępowania, ustrukturowienia i jedności.
W poszukiwaniu ostatecznej odpowiedzi na te problemy, nie
znając jej ostatecznej wersji w ramach wewnętrznej struktury bytu
jak i świata, Tomasz wskazuje na Absolut jako ostateczną rację pozwalającą
nam w pełni wyjaśnić tajemnicę istniejącego bytu, jako
„zwornik” istnienia i poznania świata. W przeciwnym razie musimy
Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
zgodzić się na absurd poznawczy, to znaczy przyjąć, że coś jest bez
racji swego istnienia lub pogrążyć się w agnostycy zm.
Teoria Absolutu pojawia się więc jako naturalna konsekwencja
ostatecznego poznania istniejącego świata. Poznanie więc metafizyczne
dosięga celu wznosząc się do odkrycia konieczności istnienia
Absolutu jako ostatecznej przyczyny istnienia świata, który jest nam
dany jako przygodny, zmienny, uprzyczynowany, uporządkowany, obdarzony
wartościami dobra, prawdy i piękna.
Tomasz rozróżni przy tym porządek objawienia i filozofii, wiary
i rozumu, jako dwie drogi dojścia do Prawdy. Jednak dróg tych nie
będzie sobie przeciwstawiał, twierdząc, że tak jak jedna jest rzecz
i jeden jest świat, tak jedna jest prawda: rozumu i objawienia, choć
może być osiągana na różnych drogach. W ten sposób zaznaczy, że
dziedzina religii nie jest tylko dziedziną wiary, lecz także i dziedziną
rozumu. Stąd problem istnienia Boga nie jest tylko problemem wiar}’,
lecz także problemem poznania. A jeśli tak, to na terenie metafizyki
problem ateizmu jawi się w pierwszym rzędzie jako błąd poznawczy,
a wtórnie jako problem wiary.
Zaproponowane przez Tomasza drogi poznania Boga są nie tyle
dowodami, ile metodologicznymi propozycjami, zgodnie z którymi
rzeczywistość istniejąca jako przygodna, zmienna, uprzyczynowana,
celowa, inteligibilna, poddana analizie poznawczej doprowadzi nas
do odkrycia ostatecznej racji istnienia i działania, którą jest Absolut.
„Filozofia, której naucza Św. Tomasz — jak powie Gilson — nie
dlatego jest filozofią, że jest chrześcijańska. Wie on, że im prawdziwsza
będzie jego filozofia, tym bardziej będzie chrześcijańska — im
bardziej będzie chrześcijańska, tym będzie prawdziwsza”13.
13 Filozofia — komentuje Gilson — przeniesiona dzięki jego (Tomasza) usiłowaniom
na płaszczyznę „objawialnego” ma odtąd udział w przymiotach mądrości
teologicznej, o której św. Tomasz powiada, że jest zarazem najdoskonalszą, najwznioślejszą
i najpożyteczniejszą wiedzą, jaką człowiek może zdobyć w tym życiu.
Jest najdoskonalszą — gdyż w miarę jak człowiek poświęca się zagłębianiu mądrości,
uczestniczy już na tym świecie w prawdziwej szczęśliwości. Jest najwznioślejsza
— gdyż skoro Bóg wszystko ustanowił w mądrości, człowiek mądry upodabnia
się poniekąd do Boga. Jest najpożyteczniejsza — gdyż wiedzie nas do wieczystego
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 157
Nie wszyscy jednak dostrzegli to, co Tomasz wprowadził do realistycznej
filozofii Arystotelesa. Uczniowie jego i jego komentatorzy
(Idzi Rzymianin, Jan od św. Tomasza, Kajetan z wyjątkiem Sylwestra
z Ferrary) potraktowali jako genialnego komentatora Arystotelesa i na
tym poprzestali. Inni skoncentrowali się na jego teologii, w której
wykorzystał filozoficzny obraz świata i człowieka, by przybliżyć
prawdę o Bogu. I trzeba było znowu czekać prawie VII wieków, żeby
dopiero w XX wieku Tomasz został na nowo odczytany.
Nie chodzi tu jednak o odczytanie czysto werbalne czy komentatorskie.
Chodzi tu o takie twórcze odczytanie Tomasza, jakiego Tomasz
dokonał w odniesieniu do Arystotelesa. I choć wielu podejmowało
wysiłki (np. J. Balmes, J. Kleutgen, S. Tongiorgi, T. Zigliara,
J. Gredt, E. Mercier, E. de Vorges, J. Marechal, R. Garigou-Lagrange,
P. Descoąs, R. Olgiati, A. Forest, H. Gouhier i inni) i wiele ośrodków
to czyniło (Włochy, Belgia, Niemcy, Francja, Hiszpania, Kanada, Polska),
to jednak tylko nielicznym się to udało1 4. Do takich, którzy
twórczo odczytali Tomasza, na pewno należy E. Gilson1:> i J. Maritain16,
oraz bez wątpienia na terenie Polski ojciec prof. A. Krąpiec1”.
Z tym jednak, że o ile Maritain spopularyzował na nowo myśl Tomasza,
Gilson odkrył jej głębię i potrafił ukazać jej aktualność, to
królestwa. Najbardziej obfituje w pociechy, gdyż wedle słów Pisma rozmowa z nią
wolna jest od goryczy, a jej towarzystwo od smutku: znajdujemy w niej tylko radość
i wesele (Mdr 8,16) E. Gilson, Tomizm, s. 43.
14 Szerzej na ten temat piszą: M. Gogacz, Tomizm egzystencjalny na tle odmian
tomizmu, w: W kierunku Boga, Warszawa 1982, s.59nn: A.M. Krąpiec, Współczesne
kierunki epistemologiczne w tomizmie (przegląd stanowisk), E. Gilson, Realizm tomistyczny,
Warszawa 1968, s. 167nn.
15 Jako typowe dzieła w tym kontekście to: E. Gilson, Tomizm, Warszawa 1960;
Tenże, Byt i istota, Warszawa 1963; Tenże, Duch filozofii średniowiecznej. Warszawa
1958.
16 J. Maritain, Sept leçons sur l’être et les premiesses de la raison speculative,
Paris 1932-1933; Tenże, Les degrés du savoir, Desclee de Brouwer 1958; Tenże,
Pisma filozoficzne, Kraków 1988.
17 Wśród podstawowych prac tego autora można wskazać: A.M. Krąpiec, Teoria
analogii bytu, Lublin 1959; Tenże, Metafizyka. Poznań 1956; Tenże, Ja —człowiek,
Lublin 1979; Tenże, S. Kamiński, Z teorii i metodologii metafizyki, Lublin 1962;
Tenże, Człowiek i prawo naturalne, Lublin 1975 i inne.
158 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
Krąpiec wprowadził do filozofii współczesnej (nie tylko polskiej) całe
bogactwo realistycznego filozofowania18. Zasługa jego jest tym większa,
że dał on całościowy wykład egzystencjalnej filozofii Tomasza
w węzłowych problemach rozumienia świata, człowieka i kultury.
Ponadto przy współpracy z S. Kamińskim ukazał podstawy i zasady
przeprowadzenia metodologicznej refleksji w metafizyce, akcentując
przy tym priorytet natury przedmiotu przy determinacji narzędzi metodologiczno-
logicznej analizy języka i struktury metafizyki. Trudno
go więc nazywać kontynuatorem czy komentatorem Tomasza, tak jak
trudno nazwać Tomasza komentatorem Arystotelesa. Uczynił on to,
co Tomasz w XIII wieku, mianowicie wykorzystując dziedzictwo myśli
realizmu egzystencjalnego, a także inspirując się elementami bogatej
tradycji filozoficznej, tak starożytnej jak i współczesnej, ukazał
w całej perspektywie jego wartość, zaś opracowując na nowo szczegółowe
problemy filozoficzne zbudował w s p ó ł c z e s n ą wersję
autonomicznej f i l o z o f i i realistycznej.
Oczywiście wiek XX jest bogaty w nowe propozycje odczytania
Tomasza. Tomiści pozostający pod presją współczesnych nurtów filozoficznych,
a także nauk szczegółowych nie zawsze w korzystaniu
z dorobku tak filozofii współczesnej, jak i nauk szczegółowych pozostali,
tak jak dał temu wyraz Tomasz, neutralni w swym filozofowaniu.
Zapożyczona metoda czy przejęty punkt wyjścia filozofowania
od innych nauk (czy filozofii) pociągał za sobą odpowiednią determinację
przedmiotu filozofii i wyznaczał a priori kierunki rozwiązań
filozoficznych. I tak, poddając się modzie „unowocześniania” tomizmu,
próbowali asymilować np. wysiłki nauk przyrodniczych i formalnych,
elementy filozofii Kanta, Bergsona, fenomenologii czy filozofii
analitycznej i innych — tworzyli podstawy pod tzw. tomizm lowański
18 Oczywiście na terenie Polski do przybliżenia Tomasza przyczynili się także
inni, np. duża rolę w odczytaniu na nowo Tomasza odegra! także S. Swieżawski,
J. Kalinowski, a więc prekursorzy tzw. Filozoficznej Szkoły Lubelskiej, a także K.
Wojtyła, to jednak metafizyczne podstawy współczesnej interpretacji tomizmu daje
bez wątpienia Krąpiec. On też rozbudowuje główne dziedziny filozofii realistycznej,
takie jak: antropologia filozoficzna, metafizyka poznania realistycznego, filozofia
prawa, kultury i polityki, filozofia języka i szereg innych.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 159
(D. Mercier, P. Geny, L. Noel, K. Kłósak), tomizm transcendentalizujący
(J. Marechal, J.B. Lotz, E. Coreth, W. Brugger), tomizm fenomenologizujący
(A. Forest, A. Brunner, G. Rabeau, A. Stępień),
tomizm precyzujący (J. Salamucha, J. Drewnowski, S. Kamiński), tomizm
zachowawczy (J. Kleutgen, S. Tongiorgi, T. Ziligara, J. Gredt,
S. Adamczyk) i inne19. I choć wszystkim przyświecała zbożna idea
odnowy tomizmu, to jednak podejmowane drogi stawały się nierzadko
drogami jego „deformowania”. A co polegało przede wszystkim na
tym, że w tych nurtach asy miłujących realizm tomistyczny tracił to,
co było jego istotą, a mianowicie a u t o n o m i ę w stosunku do innych
nauk i filozofii oraz neutralizm w punkcie wyjścia.
Od zakończenia drugiej wojny światowej coraz częściej mówi się
o tomizmie egzy stencja 1 nym. „Powstanie problemu egzystencjalizmu
na gruncie tomistycznym —jak wyjaśnię Krąpiec — nie
miało nic wspólnego z pojawieniem się współczesnego kierunku filozofii
egzystencjalistycznej. Gilson już przed rokiem 1940 zauważył
naczelną rolę istnienia w myśli św. Tomasza, a podówczas nie czytał
jeszcze ani Heideggera, ani Jas persa, ani nie znał prac Sartre’a, ani
Kierkegaarda. Podobnie i Maritain, na długo przed wojną, bo w latach
1932-1933 podkreślał w bycie rolę istnienia. Zresztą była ona
zawsze doceniana w myśli samego Tomasza. Mając to na uwadze,
należy stwierdzić, że egzystencjalizm jest co do swego powstania
wewnętrznym faktem w tomizmie”20.
Dziś pozostają jedynie te interpretacje, które sprawdził czas. Znakiem
zaś tego jest uniknięcie absurdów w wyjaśnianiu kluczowych
problemów istnienia świata i człowieka. Absurdem może być przyjmowanie
hipotezy przypadku, odwoływanie się do ślepej ewolucji
1 9 Wymienione tu zostały tylko przykładowo różne możliwości łączenia tomizmu
ze współczesnymi kierunkami filozoficznymi i korzystające w różny sposób z wyników
nauk formalno-przyrodniczych. Także wskazano tylko reprezentatywnych
przedstawicieli. Zob. szerzej: M. Gogacz, Tomizm egzystencjalny na tle odmian tomizmu,
s. 60 nn; Współczesne kierunki epistemologiczne w tomizmie, w: E. Gilson,
Realizm tomistyczny, s. 169nn. A. Stępień, Wstęp do filozofii, Lublin 1976, s. 209nn.
20 A. Krąpiec, Egzystencjalizm tomistyczny, w: Człowiek —kultura —uniwersytet,
Lublin 1982, s. 245nn.
Ks. Andrzej Marvniarczyk SDB
czy nihilizmu itp. Filozofia zaś klasyczna w wersji tomizmu egzystencjalnego
staje się, wśród innych propozycji, jedną z najbardziej adekwatnych,
jeśli nie jedyną, metodą rozumiejącego poznawania świata,
człowieka i całokształtu jego działania. Niesie ona bowiem dwie niezbywalne
korzyści; prowadzi do poznania realnego świata (a nie wytworów
naszej myśli czy konstruowanych teorii) oraz gwarantuje
spełnienie się człowieka jako bytu poznającego, który jako taki może
spełnić się tylko w poznaniu prawdy, a której nośnikiem jest konkretnie
istniejący byt.
2. JAKĄ FUNKCJĘ PEŁNI FILOZOFIA REALISTYCZNA
WE WSPÓŁCZESNEJ FILOZOFII I KULTURZE?
W przeszłości tomizm, jako spadkobierca filozofii arystotelesowskiej,
nie był filozofią uprzywilejowaną. Wystarczy wspomnieć potępienia
z roku 1277 (najpierw abp Paryża Stefan Tempier, a później
abp Canterbury Robert Kildwardby). Od roku 1879 za sprawą encykliki
Leona XIII tomizm staje się oficjalną filozofią wykładaną
w ośrodkach kościelnych. Nowożytność traktuje ją jako „zło”, z którym
należy walczyć, gdyż stanowi zagrożenie absolutnej autonomii
rozumu. W czasach współczesnych powstające nowe nurty filozoficzne:
egzystencjalizm, fenomenologia, filozofia analityczna, marksizm,
filozofia procesu i inne, powstają w opozycji i traktują tomizm jako
głównego przeciwnika, czasem bardziej ideologicznego (w przypadku
marksizmu) niż merytorycznego. A jak .wygląda sytuacja na dziś?
Kiedy w latach przełomów Soboru Watykańskiego II zapytano jednego
z teologów francuskich (Yves Congar) o zadania współczesnych
teologów w Kościele, odpowiedział, że podobne są one do zamiataczy
ulic. Podobnie można by określić, upraszczając oczywiście problem,
funkcję filozofii realistycznej we współczesnej filozofii i kulturze.
Współczesne bowiem filozofie przeniknięte są różnorakimi
aprioryzmami. Aprioryzmy te są albo pochodne od przyjętej koncepcji
poznania naukowego (matematycznego, empirycznego), w które chce
się przybrać filozofię, albo od przyjętych metod (dedukcyjnych, inDLACZEGO
TOMIZM DZIŚ? 161
dukcyjnych, eksperymentalnych, opisowych, eidetycznych itp.), albo
wreszcie od doraźnych celów: na przykład jako nadbudowa dla nauk
szczegółowych (matematyczno-przyrodniczych). Wskutek tego filozofia,
która mając stać na straży poznania rzeczy, rzeczą tą manipuluje.
W rezultacie zaczyna brnąć w absurdy nihilizmów, i nacjonalizmów
itp. Tak zaś uprawiana filozofia przyczynia się do zniewolenia
człowieka w tym, co jest w nim najbardziej ludzkie, a mianowicie:
w poznaniu.
Naczelną więc funkcją filozofii tomistycznej we współczesnej kulturze
i nauce jest zachowanie dziedzictwa poznania realistycznego
i pozwolenie człowiekowi być wolnym w poznaniu. Zagrożenie wolności
może być fizyczne, gospodarcze, ekonomiczne — są one uciążliwe,
ale nie tak niebezpieczne jak zagrożenie wolności poznania.
Jeśli człowiek, przystępując do poznania drugiego człowieka, jak
i świata rzeczy, podchodzi do niego z gotową teorią czy hipotezą
przedstawiającą go jako np.: „zwierzę wyżej uorganizowane” lub jako
„absolut wolności” czy jako „produkt stosunków społecznych”, zaś
do świata rzeczy jako „agregatu części” czy „ciągu zdarzeń” — to
wówczas nasze poznanie nie jest poznaniem „realnego świata rzeczy”,
lecz naszych teorii, konstruktów czy hipotez.
Pomyłka ta nie pozostaje bez echa. Ona konsekwencjami odbija
się w kulturze, ta zaś zniewala człowieka. Samą zaś kulturę czyni
kulturą anty-ludzką. A sprawa ta nie jest bagatelna; kultura to naturalna
„nisza” życia i rozwoju człowieka i całego społeczeństwa. Dla
unaocznienia tego przytoczmy choćby dwa przykłady. Pierwszy to
fakt ekologii. Pojawił się dzięki człowiekowi i obrócił się przeciw
niemu, w konsekwencji zapoznania metafizycznego obrazu świata, jako
naturalnego środowiska człowieka. Świata, w którym człowiek jest
bytem najbardziej suwerennym, ale nie niezależnym. Popatrzenie na
świat przez „okular dumnego sejentysty”, który wszystko widzi jako
materiał do produkcji, zaowocowało nie tylko fałszem poznawczym,
ale konkretnym zagrożeniem egzystencji człowieka.
Albo drugi przykład zniewolenia poznania ludzkiego przez współczesne
teorie naukowe i filozoficzne. Dnia 13 marca br. Parlament
Europejski ogłasza dwie ustawy. Pierwsza wzywa do potępienia
162 Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
wszystkich parlamentów poszczególnych państw Europy, które
w swym ustawodawstwie dopuszczają karę śmierci za przestępstwa.
Przy okazji zaapelowano, by do tych państw, gdzie obowiązuje ustawa
o karze śmierci, nic wydawać przestępców, którym grozi deportacja.
Prawo bowiem ma bronić życia człowieka. Druga ustawa, podjęta
w tym samym dniu przez ten sam Parlament Europejski, głosi, że
należy potępić Parlament Irlandzki, bo nie dopuszcza aborcji, i domaga
się, by zmusić Parlament Irlandzki do zmiany ustawy i zatwierdzenia
„kary śmierci” na bezbronne dziecko w imię współczucia
matce.
Czyż nie są to klasyczne przykłady „myślenia nie rzeczami”, lecz
teoriami, słuchania bardziej teorii i koniunkturalnych ideologii niż
„rzeczy i rozumu”, przykłady zniewolenia ludzkiego poznania. Gdyby
parlamentarzyści kierowali się w myśleniu „rzeczami i rozumem”,
to dostrzegliby, że przecież tak przestępca jak i nienarodzone dziecko
są ludźmi. Jeśli więc jednemu przysługuje prawo obrony, to i drugiemu.
Myślano teoriami.
A ponieważ współczesność takich paradoksów dostarcza nam coraz
więcej, coraz też konieczniejszym wydaje się powrót do realistycznej
filozofii, która w pierwszym rzędzie ma nauczyć człowieka,
jak być wolnym w poznaniu i wartościowaniu. Jak osiągnąć pełnię
wolności, która nie jest anarchią, której wyrazem będzie umiejętność
wyboru dobra i „dobro-wolnego” działania.
PODSUMOWANIE
Spróbujmy na zakończenie wybrać kilka myśli, które wydają się
być dość istotne dla rozumienia tomizmu i jego funkcji we współczesnej
filozofii i kulturze.
1. Tomizm współczesny to przyjęcie i rozwijanie dziś dziedzictwa
myślenia realistycznego.
2. Tomizm to bardziej postawa poznawcza niż system czy teoria.
Postawa ta charakteryzuje się daniem pierwszeństwa rzeczy i rozumowi
przed teorią.
DLACZEGO TOMIZM DZIŚ? 163
3. Tomizm to filozofia, która wśród różnych współczesnych filozoficznych
dróg poznawania świata i człowieka „broni, by nie wyprzedać
myślenia za bezcen” na rzecz kombinowania czy przeliczania,
by posłużyć się parafrazą Heideggera.
4. Realizm filozofii tomistycznej, zaproponowany na dziś w wersji
egzystencjalnej, wydaje się być szkołą odpowiedzialnego (bo liczącego
się z rzeczą i faktami) oraz wolnego poznania i filozofowania
(bo traktującego wszelkie metody i teorie usługowo i narzędziowo,
a nie absolutystycznie).
Filozofia, którą proponuje tomizm współczesnemu człowiekowi,
nie dlatego jest dobrą filozofią, że jest tomistyczna. Wie on, że im
prawdziwsza będzie filozofia, tym będzie bardziej tomistyczna.
Ks. Andrzej Maryniarczyk SDB
SUMMARY
In this paper, on the ground of selected problems, the author shows
realistic philosophy in the version of existential thomism. He does
not come into detailed historical discussions and does not want to
offer the whole view of contemporary thomism. The author attempts
to answer two questions: What is contemporary thomism? and What
function does thomism play in modern culture and philosophy? In
answering the author points out that: (1) Contemporary thomism takes
possesion of the heritage of realistic thinking and develops it; (2) Thomism
is more a way of philosophising than a strictly described system
or theory. Therefore in philosophical investigation, thomism gives
priority to real things before theory; (3) The realism of thomistie
philosophy seems to be the school of responsible thinking (because
thomism takes into account the real things) and the school of free
cognition and free philosophising (because it treats the methods and
the theory as the tools of cognition).
Translated by the Author

Dodane przez Stanislaw Papiez - 13 lut 2015. w Tomisticum. Można śledzić odpowiedzi tego wpisu przez RSS 2.0. Komentarze i ping niedostępny.